مطالبی پیرامون تصوف باطله و عرفان های نوظهور

روایاتی در باب تصوف بخش چهارم

روایاتی در باب تصوف (۴)

احمد بن محمد بزنطی روایت کرده است که مردی به امام صادق(ع) عرض کرد: در این زمان قومی پیدا شده‌اند که به آنها صوفی می‌گویند؛ درباره آنها چه می‌فرمایید؟ امام پاسخ فرمود: «إِنَّهُمْ أَعْدَاؤُنَا فَمَنْ مَالَ فِیهِمْ فَهُوَ مِنْهُمْ وَ یُحْشَرُ مَعَهُمْ وَ سَیَکُونُ أَقْوَامٌ یَدَّعُونَ حُبَّنَا وَ یَمِیلُونَ إِلَیْهِمْ وَ یَتَشَبَّهُونَ بِهِمْ وَ یُلَقِّبُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ یُأَوِّلُونَ أَقْوَالَهُمْ أَلاَ فَمَنْ مَالَ إِلَیْهِمْ فَلَیْسَ مِنَّا وَ إِنَّا مِنْهُمْ بِرَاءٌ وَ مَنْ أَنْکَرَهُمْ وَ رَدَّ عَلَیْهِمْ کَانَ کَمَنْ جَاهَدَ اَلْکُفَّارَ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اَللَّهِ(ص).»؛[۱]

آنها (صوفیان) دشمنان ما هستند، پس هرکس به آنها میل پیدا کند از آنان است و با آنها محشور خواهد شد. به زودی کسانی پیدا می‌شوند که ادعای محبت ما را می‌کنند و به ایشان نیز تمایل نشان می‌دهند و خود را به ایشان تشبیه کرده، لقب آنان را بر خود می‌گذارند و گفتارشان را تأویل می‌کنند؛ بدان که هرکس به ایشان تمایل نشان دهد، از ما نیست و ما از او بیزاریم و هرکس آنها را رد کند، مانند کسی است که در حضور پیامبر(ص) با کفار جهاد کرده است.

امام صادق‌(ع) در این روایت صوفیان را «أعداؤنا» یعنی دشمنان اهل‌بیت معرفی می‌کند؛ تعبیری که نشان از رویارویی اندیشه و رفتار آنان با تعالیم اصیل اسلامی دارد. از نگاه شیعه، هر راه و رسم مذهبی که از سرچشمه وحی و سنت نبوی و تعلیمات اهل‌بیت(ع) سرچشمه نگیرد، بدعتی است که انحراف از مسیر توحید و ولایت را در پی دارد. بدین‌سان، صوفیه با ایجاد آداب، ذکرها و سلوک‌هایی مستقل از کتاب و سنت، راه‌هایی موازی با صراط مستقیم فراهم کردند و در نتیجه، در زمره کسانی قرار گرفتند که خداوند در قرآن از آنان نهی کرده است: « وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ»؛[۲] و مسلماً این [برنامه‌های محکم و استوار و قوانین و مقرّرات حکیمانه] راه راست من است؛ بنابراین از آن پیروی کنید و از راه‌های دیگر پیروی مکنید که شما را از راه او پراکنده می‌کند.

امام صادق(ع) هشدار می‌دهد که گروهی ظاهراً زاهد و شباهت‌جوی صوفیان خواهند بود، اما در حقیقت گرفتار ریا و تظاهرند؛ همان انحرافی که حضرت احدیت درباره‌اش فرمود: « فَوَیْلٌ لِّلْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ الَّذِینَ هُمْ یُرَاءُونَ»؛[۳] پس وای بر نمازگزاران که از نمازشان غافل و نسبت به آن سهل‌انگارند. همانان که همواره ریا می‌کنند.

بارزترین نقد امام صادق(ع) بر صوفیه، ادعای محبت اهل‌بیت در کنار تمایل به روش‌های آنان است؛ تناقضی که پرده از نفاق و فریبکاری برمی‌دارد. ایشان پیش‌بینی کردند مردمانی خواهند آمد که به دوستی اهل‌بیت(ع) تظاهر می‌کنند ولی از صوفیان پیروی می‌نمایند و خویش را به ایشان شبیه می‌سازند. این رفتار، مصداق سخن قرآن است که فرمود: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُم بِمُؤْمِنِینَ»؛[۴] و برخی از مردم هستند که می‌گویند به خدا و روز قیامت ایمان آورده‌ایم، در حالی که ایمان ندارند. چنین کسانی با «تأویل به رأی» و تفسیر خودسرانه سخنان ائمه(ع)، در پی مشروعیت‌بخشی به انحرافات صوفیان‌اند، در حالی که امام صادق(ع) به‌صراحت اعلام کردند هر که به آنان میل کند، از ما نیست.

در نهایت، امام(ع) رویارویی با صوفیان را هم‌سنگ جهاد در راه خدا دانستند؛ زیرا تحریف معنوی دین خطری کمتر از دشمنی ظاهری با اسلام ندارد. صوفیه با تأویلات باطل و گریز از تعهد اجتماعی و جهاد در راه حق، مسیر عزلت و ریاضت‌های غیرشرعی را برگزیدند و جامعه اسلامی را از پویایی معنوی و عقلانی بازداشتند. از این رو، مخالفت با آنان پاسداری از مرزهای ایمان و حفظ اصالت دین است.

[۱] شیخ حر عاملی، اثبات الهداه، ج ۴، ص ۲۰۴؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۳۲۳٫

[۲] انعام، آیۀ ۱۵۳٫

[۳] ماعون، آیۀ ۴-۶٫

[۴] بقره، آیۀ ۸٫

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33723