مطالبی پیرامون تصوف باطله و عرفان های نوظهور/ مقالات

22 آوریل, 2026

کد مطلب : 33744

از نظر ایشان، از هر راهی می‌توان به حقیقت رسید.

نقدی بر کثرت‌گرایی صوفیان

برخی از صوفیان مسلمان بر این باورند که راه‌های سیر و سلوک به سوی خدا، به تعداد انفاس خلایق است و با تمسک به این کلام مشهور «الطرق الى الله بعدد انفاس الخلایق» که به غلط به عنوان حدیث معرفی می‌شود، به کثرت‌گرایی غلط و به معنای مذموم آن پرداخته‌اند؛ بدون آنکه تأملی در معنای آن داشته باشند.

نقد کثرت‌گرایی صوفیان

از نظر ایشان، از هر راهی می‌توان به حقیقت رسید. مهم، نتیجه و محصول کار است، نه وسیله و راه رسیدن به هدف؛ یعنی «الغایات تبرر المبادئ.» بر این اساس راه‌های سیر و سلوک، هیچ‌کدام از حیث نتیجه‌بخشی، نسبت به دیگری ترجیحی ندارند. آیین تصوف مبتنی بر سماع و رقص و امثال آن، به همان اندازه درست است که عرفان اسلامی مبتنی بر شریعت درست است. به همین ترتیب عرفان‌های هندی و شرقی و غربی و امثال آن، به همان اندازه ما را به نتیجه مطلوب می‌رسانند که عرفان اسلامی مبتنی بر وحی ما را می‌رساند. لازم نیست که سالک در درستی راه خود تردیدی داشته باشد؛ همه راه‌ها درست و حق‌اند. تنها وظیفه سالک آن است که به طور جدی و با تمام توان بر اساس آموزه‌های راهی که برگزیده است، عمل کند.[۱]

حلاج در جایی می‌گوید: «و اعلم أنّ الیهودیّه و النصرانیّه و الاسلام و غیر ذلک من الأدیان هى ألقاب مختلفه و أسام متغایره، و المقصود منها لا یتغیر و لا یختلف.»؛[۲]یهودیت و مسیحیت و اسلام و دیگر ادیان، عنوان‌ها و نام‌های گوناگون و متفاوتی هستند که مقصود و حقیقتی که از آنها اراده شده است، تغییر نمی‌کند و دگرگون نمی‌شود؛ یعنی همه ادیان یکی هستند و در آنها اختلافی نیست.

مولوی نیز که مریدان و پیروان مسیحی و یهودی داشته، می‌گوید: «اگر راه‌ها مختلف است، اما مقصد یکی است. نمی‌بینی که راه به کعبه بسیار است؟ بعضی را راه از روم است، و بعضی را از شام، و بعضی را از عجم، و بعضی را از چین، و بعضی را از راه دریا از طرف هند و یمن. پس اگر در راه‌ها نظر کنی اختلاف، عظیم و مباینت بی‌حد است؛ اما چون به مقصود نظر کنی همه متفق‌اند و یگانه و همه از درون‌ها به کعبه متفق است و درون‌ها را به کعبه ارتباطی و عشقی و محبتی عظیم است که آنجا هیچ خلاف نمی‌گنجد. آن تعلق نه کفر است و نه ایمان، یعنی آن تعلق مشوب نیست به آن راه‌های مختلف که گفتیم. چون آنجا رسیدند، آن مباحثه و جنگ و اختلاف که در راه‌ها می‌کردند که این او را می‌گفت که: تو باطلی و کافری، و آن دگر این را چنین نماید؛ اما چون به کعبه رسیدند، معلوم شد که آن جنگ در راه‌ها بود و مقصودشان یکی بود.»؛[۳]

روح کلی همه این حالات و رفتارها این است که نقش سماع صوفیانه و دیگر رفتارهای آنان در رسیدن به حقیقت، اگر نسبت به عبادات شرعی بیشتر و کاراتر نباشد، کمتر نخواهد بود. دست‌کم اینکه این راه نیز همچون عبادات شرعی، سالک را به هدف می‌رساند. به تعبیر دیگر، اینان بر این پندار بودند که در عرض تعالیم پیامبران و شریعت وحیانی، شریعت‌ها و راه‌های دیگری از جمله آداب صوفیانه نیز وجود دارد که همان نقش را ایفا می‌کنند.[۴]

اما حتی اگر فرض کنیم که جمله مشهور فوق الذکر حدیث باشد، آیا معقول است که پیامبر یا امام معصومی که با تمام وجود خود از اسلام دفاع، و جان خود را فدای تحقق دین الهی می‌کند، بگوید اسلام و غیر اسلام همگی مساوی‌اند و به هر کدام عمل کنیم، کافی است؟ یا اینکه عمل به شریعت لازم نیست و اعمال غیرشرعی و حتی مخالف با شرع نیز می‌تواند راهی برای سیروسلوک و رسیدن به خدا باشد؟

خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: «وَنَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَانًا لِکُلِّ شَیْءٍ»؛[۵] و ما قرآن را که بیان‌کننده هر چیزی است، بر تو نازل کرده‌ایم. این بدین معناست که خداوند هرچه را که لازم برای سلوک و رسیدن به اوست بیان کرده است و تنها طریق تقرب به او همین است که عقل و شرع بیان می‌کند و نیازی به تمسک به راه‌های دیگر نیست.

مرحوم ملاحسینقلی همدانی در نفی این کثرت‌گرایی و لزوم تبعیت از شرع مقدس می‌نویسد: «مخفی نماناد بر برادران دینی که به جز التزام به شرع شریف در تمام حرکات و سکنات و تکلمات و لحظات و غیرها، راهی به قرب حضرت ملک‌الملوک جل جلاله نیست، و به خرافات ذوقیه، اگرچه ذوق در غیر این مقام خوب است «کما هو دأب الجهال و الصوفیهخذلهم الله جل جلاله، راه رفتن «لا یوجب الا بعدا». حتی شیخ هرگاه ملتزم بر نزدن شارب و نخوردن گوشت بوده باشد، اگر ایمان به عصمت ائمه اطهار علیهم السلام آورده باشد، باید بفهمد از حضرت احدیت دور خواهد شد، و هکذا در کیفیت ذکر «بغیر ما ورد عن السادات المعصومین علیهم السلام» عمل نماید.

بناء علی هذا باید مقدم بدارد شرع شریف را و اهتمام نماید هر چه در شرع شریف اهتمام به آن شده، و آنچه این ضعیف از عقل و نقل استفاده نموده‌ام این است که اهم اشیاء از برای طالب قرب، جد و سعی تمام در ترک معصیت است.»[۶] و الحاصل «لا طریق الی القرب الا بشرع شریف فی کل کلی و جزئی».[۷]

در نتیجه برای رضایت الهی و تقرب به او، نمی‌توان گام در مسیر نافرمانی و معصیت گذاشت و بهترین راه سیر و سلوک عرفانی، عمل به دستورهای شرعی است؛ زیرا هدف، رضایت خداوند تبارک و تعالی است.

……………………………………………..

[۱] اﺣﻤﺪﺣﺴﯿﻦ ﺷﺮﯾﻔﯽ، آﺳﯿﺐ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﺗﺼﻮف و ﻋﺮﻓﺎن، ص ۱۵۰.

[۲] ﻟﻮﯾﺲ ﻣﺎﺳﯿﻨﯿﻮن و ﺑﻮل ﮐﺮاوس، أﺧﺒﺎر اﻟﺤﻼج، ص ۷۴.

[۳] ﻣﻮﻟﻮی، ﻓﯿﻪ ﻣﺎ ﻓﯿﻪ، ص ۱۱۶-۱۱۵٫

[۴] اﺣﻤﺪﺣﺴﯿﻦ ﺷﺮﯾﻔﯽ، آﺳﯿﺐ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﺗﺼﻮف و ﻋﺮﻓﺎن، ص ۱۵۲.

[۵] ﻧﺤﻞ، آﯾﻪ ۸۹.

[۶] ﺑﻬﺎری ﻫﻤﺪاﻧﯽ، ﺗﺬﮐﺮه اﻟﻤﺘﻘﯿﻦ، ص ۱۷۷.

[۷] ﻫﻤﺎن، ص ۱۸۲٫

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33744

مطالب مشابه

اشتباه در نماز عید فطر فرقه نعمت‌اللهی گنابادیه

بوسیدن دست زنان توسط یوسف مردانی

جنایتی داعش‌گونه در غائله گلستان هفتم

نقد سجده بر قطب

نقد بر پرداخت عشریه

طعن و رد ابوهاشم کوفی توسط امام صادق(ع)

ضعف ارتباط و معرفت حسن بصری نسبت به امیرالمؤمنین(ع)

روایاتی در باب تصوف بخش ششم

روایاتی در باب تصوف بخش پنجم

روایاتی در باب تصوف بخش چهارم

نظرات

کلام استاد

کلیپ صوتی

زیارت و دیدار حضرت صاحب الزمان (عج)

ویژه نامه

امام رضا علیه السلام، نماد فضیلت‌ها

تقویم سلوکی

اعمال ماه ذی القعده

مناسبات ماه ذی القعده

ماه ذى القعده ، نخستین ماه ازماههاى حرام است که در آنها جنگ، حتّى با دشمنان اسلام حرام است; مگر این که جنگ برمسلمین تحمیل شود (سه ماه دیگر از ماههاى حرام، ذى الحجّه، محرّم و رجب است) آتش بس در این چهار ماه وسیله اى براى آرامش جامعه و توفیق براى حجّ وعبادت، حلّ مشکلات اقتصادى و بازنگرى در امر جنگ و یافتن نقطه پایان براى آن و سپس مرهم نهادن بر زخم هاى جانکاه ناشى از آن است. ماهى است که زوّار خانه خدا از اطراف و اکنافِ جهان به سوى خانه خدا حرکت مى کنند، گروهى به مدینه مى روند و قبر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و قبور ائمّه هدى(علیهم السلام) را زیارت مى کنند و آثار تاریخى که در جاى جاى این خاستگاه اسلامى وجود دارد را مى بینند و غرق لذّات روحانى مى شوند (هرچند نابخردان و جاهلان، بسیارى از این آثار عظیم و گرانقدر را از میان برده اند) گروه دیگرى راهى مکّه مى شوند و با انجام مناسک «عمره تمتّع» در انتظار مراسم بزرگ عبادى سیاسى حج مى نشینند و با طواف کعبه و شرکت درصفوف پرشکوه جماعت، روح و جانشان را تازه مى کنند . سیّد بن طاووس در فضیلت این ماه مى گوید: «ماه ذى القعده ماهى است که به هنگام شدّت و گرفتارى، زمان خوبى براى دعاست، و براى رفع ظلم و ستم و دعا بر ضد ظالم مؤثّر است. همچنین مى گوید: «این ماه «ماه اجابت دعاها» نامیده شده است; لذا باید اوقاتش را غنیمت شمرد و در آن روزه حاجت گرفت.