توهم عدم جواز بیعت با غیر چهارده معصوم

روشنگری برخی ابهامات رایج در عرفان اهل بیتی(۳)

برخی مدعی‌اند که آیت الله محمدصالح کمیلی خراسانی برای شاگردان توصیه می کنند به بیعت سلوکی شاگردان با استاد سلوکی که نهایتاً منجر به تسلیم بی‌قید و شرط در برابر شیخ طریقت می‌گردد! و به‌کارگیری تعبیراتی همچون اینکه شاگرد باید در برابر استاد سلوکی «کَالْمیّت بَینَ یَدیّ الغَسّال؛ همانند میّت در برابر غسّال» باشد!

۳٫ توهم عدم جواز بیعت با غیر چهارده معصوم

سؤال: برخی مدعی‌اند که آیت الله محمدصالح کمیلی خراسانی برای شاگردان توصیه می کنند به بیعت سلوکی شاگردان با استاد سلوکی که نهایتاً منجر به تسلیم بی‌قید و شرط در برابر شیخ طریقت می‌گردد! و به‌کارگیری تعبیراتی همچون اینکه شاگرد باید در برابر استاد سلوکی «کَالْمیّت بَینَ یَدیّ الغَسّال؛ همانند میّت در برابر غسّال» باشد!

اولا: مدعی خلط بین «بیعت تشریعی» با «تعهد تربیتی» کرده است. مدعی، بیعت سلوکی با استاد را مساوی با بیعت تشریعی با پیامبر(ص) گرفته است؛ در حالی که این قیاس، قیاس مع‌الفارق است. بیعت پیامبر(ص) منشأ تشریع دارد، اطاعت در آن ذاتی و مطلق است و ترک آن، معصیت شرعی محسوب می‌شود. اما تعهد با استاد اخلاق و عرفان منشأ تربیتی و عقلایی دارد، اطاعت در آن ابزاری، مشروط و موضوع‌محور است و تخلف از آن، نهایتاً موجب سقوط از برنامهٔ تربیتی است، نه گناه شرعی. پس اگر کسی هر التزامی را بیعت نبوی بداند، باید التزام شاگرد به استاد دانشگاه، التزام بیمار به پزشک و التزام مقلد به مرجع را هم «بیعت با پیامبر» بداند؛ که بداهتاً باطل است. بنابراین آنچه عرفا از آن به «بیعت» تعبیر می‌کنند، بیعت فقهی ـ سیاسی نیست، بلکه تعهد آگاهانهٔ سالک برای عمل به برنامهٔ تربیتی استاد در چارچوب شریعت است.

ثانیا: بیعت‏: متولّى کردن و عقد تولیت است (اقرب الموارد) طبرسى ذیل آیه: ۲۵۴ بقره گوید، بیع دست بهم دادن براى فروختن و بیعت‏ دست بهم دادن براى ایجاب طاعت است. على هذا بیعت‏ آن است که شخصى دست بدست شخصى بدهد یعنى ترا بر خود متولّى کردم و طاعتت بر من واجب است.[۱] اگر «تسلیم بودن» شاگرد نسبت به استاد اشکال دارد، باید در همهٔ علوم باطل باشد. در حالی که در پزشکی بیمار بدون چون‌وچرا به پزشک اعتماد می‌کند. در فقه، مقلد حق ندارد در برابر مجتهدِ اعلم، اجتهاد شخصی کند و در فنون نظامی، مهندسی، و حتی ورزش حرفه‌ای، اطاعت دقیق شرط موفقیت است. ️حال چگونه فقط در اخلاق و عرفان جهت معالجه نفس و تخلیه نفس از رذائل نفسانی، این قاعده عقلایی، ناگهان «شرک» یا «بیعت پیامبرگونه» می‌شود؟

ثالثا: آنچه تحت عنوان بیعت سلوکی است در واقع همانی است که در رساله الحقوق امام سجاد(علیه السلام) آمده است. «وَ أَمَّا حَقُّ سَائِسِکَ بِالْعِلْمِ فَالتَّعْظِیمُ لَهُ وَ التَّوْقِیرُ لِمَجْلِسِهِ وَ حُسْنُ الِاسْتِمَاعِ إِلَیْهِ وَ الْإِقْبَالُ عَلَیْهِ وَ الْمَعُونَهُ لَهُ عَلَى نَفْسِکَ فِیمَا لَا غِنَى بِکَ عَنْهُ مِنَ الْعِلْمِ بِأَنْ تُفَرِّغَ لَهُ عَقْلَکَ وَ تُحَضِّرَهُ فَهْمَکَ وَ تُزَکِّیَ لَهُ قَلْبَکَ وَ تُجَلِّیَ لَهُ بَصَرَکَ بِتَرْکِ اللَّذَّاتِ وَ نَقْصِ الشَّهَوَاتِ وَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّکَ فِیمَا أَلْقَى إِلَیْکَ رَسُولُهُ إِلَى مَنْ لَقِیَکَ مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ فَلَزِمَکَ حُسْنُ التَّأْدِیَهِ عَنْهُ إِلَیْهِمْ وَ لَا تَخُنْهُ فِی تَأْدِیَهِ رِسَالَتِهِ وَ الْقِیَامِ بِهَا عَنْهُ إِذَا تَقَلَّدْتَهَا وَ لَا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّه‏»؛[۲]

در این روایت امام، تعظیم و بزرگداشت استاد را مطرح کرده و مواردی همچون: احترام گذاشتن به مجلس استاد و از جان مایه گذاشتن برای استاد و بی نیاز ندیدن خود از علم استاد و عقل خود را در اختیار استاد گذاشتن و در قلب خود را برای او تزکیه کنی به این معنا که گمان بد به او نداشته باشی. همه این این موارد همان سنت بیعت است که در بین عرفا مطرح بوده و حق هم همین است. هم چنان که ما وقتی پیش پزشکی می رویم خودمان را تسلیم او می کنیم. واقعا اگر استادی راه یافته بود نباید به اعتماد کرده و خود را تسلیم او کنیم؟

رابعا: اطاعت از استاد در طول عقل است، نه در عرض آن یعنی عقلِ سلوکی تشخیص می‌دهد: آیا این استاد اهل شریعت است؟ آیا به دنیا و شهرت آلوده است؟ آیا امر به خلاف شرع می‌کند یا نه؟ پس از این تشخیص، اطاعت، اطاعتِ عقلانی از متخصص است.️اگر اطاعت پس از تشخیص عقلانی، تعطیل عقل باشد، پس تقلید فقهی نیز تعطیل عقل است؛ در حالی که فقه شیعه آن را واجب می‌داند.

خامسا: تعبیر «کالمیت بین یدی الغسال» نه اختصاص به تصوف دارد و نه به معنای تعطیل کردن عقل است. فقها در باب قضا، تقلید، و حتی اطاعت از امام معصوم(ع) از تعابیر مشابه استفاده کرده‌اند. مقصود، رفع خودرأیی و انانیت است، نه نفی تشخیص عقلانی. اگر این تعبیر باطل است، باید اطاعت سرباز از فرمانده در میدان جنگ و اطاعت بیمار بیهوش از تیم جراحی هم باطل باشد؛ که واضحاً نیست. این تعبیرات ناظر به مبارزه با نفس اماره است و اطاعت در معصیت یا اطاعت در خلاف شریعت یا اطاعت برای تحقیر کرامت انسانی نیست.

اقول: توضیح فاسئلو اهل الذکر، فارجعوا الی رواه حدیثنا، ضریب خطای کمتر فرد عالم، تفاوت معانی لغوی و اصطلاحی و تغییرات معانی برخی الفاظ در گذر زمان. تعبیر کالمیت بین یدی الغسال از باب مبالغه برای رساندن اهمیت و توجه کردن به آن نه تعطیل عقل زیرا اساسا رجوع اولیه شاگرد به استاد نیز با درک عقلی است.

متنی در این راستا آماده کنید که بیعت با امام مجتبی خامنه ای امری شرعی و عرفی و اخلاقی است لذا بیعت فقط با نبی یا امام معصوم صورت نمی گیرد و بیعت با نائب امام معصوم نیز صحیح است و این را عمومیت بدهید به کسانی که عارف و عالم واقعی است که طبق حدیث فارجعو الی روات حدیثنا جزء نائبان امام زمام قرار می گیرند

اینگونه نیست که فقط فقها و عالمان به احکام شریعت، عالم و مصداق حدیث فارجعوا الی روات حدیثنا باشند؛ بلکه سایر علمای دین نیز مصداق این در همان زمینه علمی می توانند مصداق این حدیث باشد.

سادساً: آیت الله مکارم شیرازی در کتاب انوارالفقاهه جلداول صفحه ۴۷۷ تا ۴۸۳ می نویسد: و یجوز مثلها بالنسبه إلى الفقیه بعد ما جعله علیه السّلام حاکما و قاضیا على الناس، و أمر بالرجوع إلیه فی الحوادث الواقعه، و جعل مجاری الامور بأیدیهم، إلى غیر ذلک، فالبیعه له أیضا تأکید على ما أعطاه اللّه من المنزله و المقام، و کذا بناء على الدلیل العقلی السابق.

سلّمنا أنّ البیعه عقد مستقل بذاتها یجب الوفاء به، و لا یختص بأحد دون أحد کما قد یبدو من بعض روایاتها، و لکن الروایات الوارده فی حکم البیعه ناظره إلى وجوب العمل بها و لیست فی مقام بیان شرائط من یبایعه الناس، و إن أبیت إلّا عن اطلاقها من هذه الجهه، فهی تشمل الفقیه و غیر الفقیه، و تکون على خلاف المطلوب أدل، فتدلّ على جواز اختیار کل إنسان صالح بحسب الظاهر للولایه، أی شخص کان فقیها أو غیر فقیه، و جازت البیعه معه.

ترجمه: «همان‌گونه که بیعت نسبت به امام معصوم جایز است، نسبت به فقیه نیز جایز است؛ زیرا امام علیه‌السلام او را حاکم و قاضی مردم قرار داده، به رجوع به او در حوادث واقعه امر کرده، و مجاری امور را به دست آنان دانسته است. پس بیعت با فقیه نیز تأکید همان منزلت و مقامی است که خدا به او داده است. همچنین بنابر دلیل عقلی سابق نیز همین‌گونه است.

حال اگر بپذیریم که بیعت، خودْ عقدی مستقل است که وفا به آن واجب است و اختصاص به شخص خاصی ندارد ـ چنان‌که شاید از برخی روایات استفاده شود ـ باز هم روایاتی که درباره حکم بیعت وارد شده‌اند، ناظر به وجوب وفا و عمل به بیعت هستند، نه در مقام بیان شرایط کسی که مردم با او بیعت می‌کنند. و اگر هم اصرار شود که این روایات از این جهت اطلاق دارند، این اطلاق هم فقیه را شامل می‌شود و هم غیر فقیه را؛ بلکه بر خلاف مدعای شما دلالت بیشتری دارد، چون نتیجه‌اش این می‌شود که بیعت با هر انسان صالحی که در ظاهر شایسته ولایت دیده شود جایز است، چه فقیه باشد چه غیر فقیه.»

[۱] . قرشی، قاموس قرآن، ج۱، ص ۲۵۴

[۲] . تحف العقول، النص، ص: ۲۶۰

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33792