توهم ایجاد بدعت در نماز قلبی

روشنگری برخی ابهامات رایج در عرفان اهل بیتی(۲)

برخی مدعی شده اند که آیت الله کمیلی خراسانی برای شاگردان توصیه می کنند شخص در حالت سجده قرار گیرد و به‌جای اقامه‌ی نماز به‌صورت متعارف، تمام ارکان و اجزای نماز را صرفاً در قلب خود و بدون هیچ‌گونه تلفّظ، و نیز بدون التزام به صورت، شرایط و احکام شرعی نماز، به‌جا آورد!

۲٫ توهم ایجاد بدعت در نماز قلبی

سؤال: برخی مدعی شده اند که آیت الله کمیلی خراسانی برای شاگردان توصیه می کنند شخص در حالت سجده قرار گیرد و به‌جای اقامه‌ی نماز به‌صورت متعارف، تمام ارکان و اجزای نماز را صرفاً در قلب خود و بدون هیچ‌گونه تلفّظ، و نیز بدون التزام به صورت، شرایط و احکام شرعی نماز، به‌جا آورد!

پاسخ:

اولا: هیچ سند مکتوب، صوتی یا شاهد معتبر و قابل استنادی وجود ندارد که در آن نماز قلبی به‌عنوان بدیل نماز واجب یا ترک نماز یومیه توصیه شده باشد. در حالی که خودِ آیت‌الله کمیلی خراسانی ملتزم به نمازهای پنج‌گانه بوده‌اند و این التزام عملی، نقض عملیِ روشنِ این ادعاست. قاعده اصولی: «فعل العالم أبلغ من قوله»

ثانیا: مدعی، ذکر قلبی در حال سجده را با نماز واجب خلط کرده است. در حالی که هیچ‌کس نگفته ذکر قلبی همان نماز شرعی مآثور است بلکه ذکر قلبی، عملی مستحب و مکمل است این خلط مفهومی، اصل شبهه را از اساس بی‌اعتبار می‌کند. در معارف اسلامی، نماز، عبادتی توقیفی با ارکان، شرایط و احکام خاص ولی ذکر، یاد خداست که می‌تواند لسانی، قلبی یا عملی باشد. قرآن کریم: ﴿أَقِمِ الصَّلَاهَ لِذِکْرِی﴾ (طه، ۱۴) نماز برای ذکر است، اما ذکر، جایگزین نماز نیست.

استاد مباحث اخلاقی و معنوی می‌گوید: برای تقویت حضور قلب، گاهی (خارج از نماز واجب) به سجده برو و ارکان نماز را در قلبت مرور کن تا معانی در جانت بنشیند، تا وقتی نمازِ واجب می‌خوانی، آن نماز با حضور قلب باشد. مدعی، این «تمرینِ حضور» را با «اصلِ فریضه» اشتباه گرفته است.

ثالثا: در هیچ روایتی نمازی تحت عنوان نماز قلبی نیست. ملا صالح مازندرانی در این باره می فرماید: می فرماید: «و اعلم أن الذکر القلبى من أعظم علامات المحبه لان من أحب أحدا ذکره دائما أو غالبا»؛^[۱] همچنین صاحب تفسیر روح البیان در این باره می فرماید: «ینبغى للمؤمن ان یترقى من الذکر اللسانی الى الذکر القلبی ثم الى الذکر الروحی‏»؛^[۲] حضرت آیت الله کمیلی نیز به تبع عرفا و محدثین فقط قائل به ذکر قلبی بوده است به عنوان ذکر نه جایگزین نماز، ایشان مثل سایر فقها و متشرعین نماز های پنجگانه را می خوانند و هیچ عملی را جای گزین نماز های یومیه نمی دانند. بله به عنوان وجه و ذکر قلبی در حالت سجده توجهاتی به اذکار و اوراد نماز دارند که شرعا مشکلی ندارد و بدعت هم نیست. احتمالاً توصیه استاد این بوده است: «در سجده‌های طولانی (مثل سجده شکر یا ذکر یونسیه)، زبان را ساکت کن و با زبانِ دل با خدا حرف بزن». این عمل در فقه هیچ اشکالی ندارد، زیرا سجده طولانی مستحب است و ذکر قلبی در آن مانعی ندارد.

رابعا: بدعت یعنی «ادخال ما لیس من الدین فی الدین» در حالی که ذکر قلبی در آیات و روایات آمده و سجده محل ذکر معرفی شده و نماز ترک نشده، پس نه بدعت است نه انحراف بلکه تعمیق عبادت است. امام صادق (ع) در مورد حقیقت نیت و توجه قلبی می‌فرمایند: القَلبُ حَرَمُ اللهِ،فَلاتُسکِنْ حَرَمَ اللهِ غَیرَ الله: قلب حرم خداست، پس در حرم خدا غیر خدا را ساکن مکن. – جامع الاخبار، ص ۵۱۸: دستور استاد مبنی بر اینکه “اجزای نماز را در قلب بگذرانید”، تلاشی برای تحقق این حدیث است تا نمازگزار عادت کند معانی “ایاک نعبد” را در حرمِ دلش پیاده کند. این عمل، «احیاءِ روحِ نماز» است، نه «قتلِ جسمِ نماز».

[۱] .شرح الکافی-الأصول و الروضه (للمولى صالح المازندرانی)، ج‏۸، ص: ۲۴۴

[۲] . تفسیر روح البیان، ج‏۲، ص: ۲۶۴

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33789