مطالبی پیرامون تصوف باطله و عرفان های نوظهور

ضعف ارتباط و معرفت حسن بصری نسبت به امیرالمؤمنین(ع)

ضعف ارتباط و معرفت حسن بصری نسبت به امیرالمؤمنین(ع)

از ابن عبّاس نقل است که چون حضرت أمیر علیه السّلام از جنگ جمل فراغت یافت چند جهاز شتر بر هم نهاده به صورت منبرى در آوردند و آن حضرت علیه السّلام بر بالاى آن رفته و پس از حمد و ثناى خداوند فرمود:

اى اهل بصره! اى گروه منحرف و منقلب! اى دردمندان بى‏درمان! اى پیروان چهارپا! اى لشکر زن! شما به صداى چهارپایى جمع شدید و چون کشته شد، پراکنده گشتید! آب آشامیدنى شما تلخ و ناگوار است و آیین شما نفاق است و افراد حلیم و بردبارتان ضعیف و سستند!

سپس از منبر به پایین آمده و ما به همراه آن حضرت راه افتادیم و در میان راه به حسن بصرىّ که در حال وضو گرفتن بود، رسیدند و به او فرمود: اى حسن! در وضوى خود دقّت کن و آداب آن را بجاى آور! او گفت: اى أمیرالمؤمنین! دیروز افرادى را کشتى که همگى شهادت به توحید و رسالت داده و نمازهاى پنج‌گانه را اقامه مى‏کردند و با تمام آداب وضو مى‏گرفتند!

حضرت در پاسخش فرمود: اگر این گونه بوده و تو شاهد آن بودى پس براى چه به یارى دشمنان ما نشتافتى؟

حسن بصرىّ گفت: به خدا که راست فرمودى و من آن را تصدیق مى‏کنم. ماجرا از این قرار بود که در روز أوّل جنگ بود که از خانه بیرون آمده، غسل کردم و حنوط به بدنم مالیدم و شمشیر را با خود برداشتم و من هیچ شکّ و تردیدى نداشتم که تخلّف از امّ‌المؤمنین عائشه کفر است، ولى وقتى به «خریبه» (نام محلّى است در بصره) رسیدم آوازى مرا ندا ساخت که: «اى حسن! کجا مى‏روى؟ برگرد که قاتل و مقتول هر دو (در این کارزار) جهنّمى هستند»؛ پس با حالتى ترسان بازگشته و در خانه‏ام نشستم. پس چون روز دوم رسید، هیچ شکّ نکردم که تخلّف از امّ‌المؤمنین عائشه کفر است، پس همچون روز گذشته حنوط به بدن مالیده و سلاح بر کمر بسته و قصد رفتن به کارزار را نمودم تا به «خریبه» رسیدم، ندایى از پشت سرم گفت: «اى حسن! دوباره کجا مى‏روى؟ که قاتل و مقتول هر دو اهل آتشند».

حضرت أمیر علیه السّلام فرمود: راست گفتى، آیا هیچ فهمیدى که آن منادى که بود؟

گفت: نه. فرمود: او برادرت ابلیس بود و راست گفت که قاتل و مقتول از آنان هر دو اهل آتشند. حسن بصرىّ گفت: اى أمیرالمؤمنین! اکنون دریافتم که این قوم در هلاکت و گمراهى هستند.[۱]

حسن بصری از چهره‌های سرشناس صوفیه است که بسیاری از مشایخ تصوف، سلسله خود را به او منتسب می‌دانند. این روایت نشان می‌دهد که وی در تشخیص مقام ولایت و حقیقت امامت گرفتار تردید و ناتوانی بود. او نتوانست حجت الهی را پس از پیامبر اکرم‌(ص) به‌درستی بشناسد و در بزنگاه حق و باطل، معیار را در امام معصوم نیافت. تردید میان یاری امیرالمؤمنین‌(ع) و پیروی از عایشه نشان داد که بصیرت او به جای اتصال به سرچشمه هدایت، بر پایه ظواهر و اشخاص شکل گرفته و از ضعف در معرفت ولایت رنج می‌برد؛ چنانکه برای مقابله با امام آماده شد و در صف دشمنان اهل بیت قرار گرفت، در حالی که اگر حقیقت اطاعت امام را درک کرده بود، نه‌تنها چنین کاری نمی‌کرد؛ بلکه در صف یاران حضرت قرار می‌گرفت و برای یاری حق شمشیر می‌زد.

رفتار حسن بصری بیانگر آن است که ایمان او ریشه در معرفت یقینی نداشت و تحت تأثیر ظنّ و هیجان دینی تصمیم می‌گرفت. او پیروی از عایشه را وظیفه‌ای دینی و مخالفت با او را کفر می‌پنداشت، بی‌آنکه از امام به عنوان معیار تشخیص حق و باطل الهام گیرد. وقتی ندایی غیبی او را از جنگ بازداشت، از ترس بازگشت نه از بصیرت، و همین نشان داد که دلش از حجت الهی منقطع بود. چنین کسی به‌جای تمسک به امام، صدای شیطان را الهام رحمانی می‌پندارد؛ چنان‌که امیرالمؤمنین‌(ع) فرمودند: «آن منادی، برادرت ابلیس بود.»

پاسخ امام علی‌(ع) به استدلال‌های ظاهری حسن بصری پرده از سطحی‌نگری و جهل باطنی او برداشت. امام فرمودند اگر به عدالت دشمنان ما یقین داشتید، چرا به یاری‌شان نشتافتید؟ این هشدار، تفاوت میان فهم ظاهری و معرفت عمیق را آشکار ساخت. حسن اعمال بیرونی را معیار ایمان می‌دید و از درک باطن ولایت و حقیقت امام غافل بود. اعتراف پایانی او به گمراهی سپاه عایشه نشانه بیداری دیرهنگام بود؛ بیداری‌ای که به‌روشنی ضعف معرفتی و جدایی او از نور امامت را نشان می‌دهد.

[۱] طبرسی، احتجاج، ترجمه جعفری، ج۱، ص ۳۶۹-۳۷۱٫

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33729

مطالب مشابه

اشتباه در نماز عید فطر فرقه نعمت‌اللهی گنابادیه

بوسیدن دست زنان توسط یوسف مردانی

جنایتی داعش‌گونه در غائله گلستان هفتم

نقد سجده بر قطب

نقدی بر کثرت‌گرایی صوفیان

نقد بر پرداخت عشریه

طعن و رد ابوهاشم کوفی توسط امام صادق(ع)

روایاتی در باب تصوف بخش ششم

روایاتی در باب تصوف بخش پنجم

روایاتی در باب تصوف بخش چهارم

نظرات

کلام استاد

کلیپ صوتی

زیارت و دیدار حضرت صاحب الزمان (عج)

ویژه نامه

امام رضا علیه السلام، نماد فضیلت‌ها

تقویم سلوکی

اعمال ماه ذی القعده

مناسبات ماه ذی القعده

ماه ذى القعده ، نخستین ماه ازماههاى حرام است که در آنها جنگ، حتّى با دشمنان اسلام حرام است; مگر این که جنگ برمسلمین تحمیل شود (سه ماه دیگر از ماههاى حرام، ذى الحجّه، محرّم و رجب است) آتش بس در این چهار ماه وسیله اى براى آرامش جامعه و توفیق براى حجّ وعبادت، حلّ مشکلات اقتصادى و بازنگرى در امر جنگ و یافتن نقطه پایان براى آن و سپس مرهم نهادن بر زخم هاى جانکاه ناشى از آن است. ماهى است که زوّار خانه خدا از اطراف و اکنافِ جهان به سوى خانه خدا حرکت مى کنند، گروهى به مدینه مى روند و قبر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و قبور ائمّه هدى(علیهم السلام) را زیارت مى کنند و آثار تاریخى که در جاى جاى این خاستگاه اسلامى وجود دارد را مى بینند و غرق لذّات روحانى مى شوند (هرچند نابخردان و جاهلان، بسیارى از این آثار عظیم و گرانقدر را از میان برده اند) گروه دیگرى راهى مکّه مى شوند و با انجام مناسک «عمره تمتّع» در انتظار مراسم بزرگ عبادى سیاسى حج مى نشینند و با طواف کعبه و شرکت درصفوف پرشکوه جماعت، روح و جانشان را تازه مى کنند . سیّد بن طاووس در فضیلت این ماه مى گوید: «ماه ذى القعده ماهى است که به هنگام شدّت و گرفتارى، زمان خوبى براى دعاست، و براى رفع ظلم و ستم و دعا بر ضد ظالم مؤثّر است. همچنین مى گوید: «این ماه «ماه اجابت دعاها» نامیده شده است; لذا باید اوقاتش را غنیمت شمرد و در آن روزه حاجت گرفت.