برشی از کتاب چلچراغ سلوک

برتری اسلام بر سایر ادیان در مراتب سلوک

مسئله سلوک باطنی به این نیست که فقط انسان، صفات، اسماء جلالی و جمالی خدا را پیدا کند، بلکه توحید صفاتی، اسمائی و ذاتی هم هست. توحید در ذات برای امت اسلام میسور هست.

برتری اسلام بر سایر ادیان در مراتب سلوک

مرحوم علامه طهرانی می‌فرماید: «سالکین امم سالفه و شرایع ماضیه کمالاتشان محدود بوده، پس از حصول فناء و نیستی خود فقط می‌توانستند مشاهده اسماء و صفات پروردگار را بنمایند و بالاتر از این مرحله را گمان نمی‌بردند و سرّ آن این بود که نهایت معرفت آنان منتهی به کلمه «لَا اِلهَ اِلَّا اللّهُ» می‌شد که حاصل آن شهود ذات مستجمع جمیع صفات کمالیّه و جمالیّه است،

ولی سالکین امّت رسول اکرم (صل الله علیه و آله و سلم) از این مرحله بالاتر رفته به مراحل بعدیه اطلاع پیدا نموده‌اند و به مراحلی که قابل شرح و بیان نیست راه یافته‌اند و علت آن این است که جمیع دستورات اسلامیه راجع است به کلمه «اَللّهُ اَکبرُ مِن اَنٌ یُوصَفَ» و بنابراین اساس، قهراً مراحلی را که سالک مسلمان طی می‌کند و به جایی منتهی می‌شود که قابل شرح و بیان و توصیف نیست و این به مناسبت ارتباط سلوک با کلمه مبارکه «اَللّهُ اَکبرُ مِن اَنٌ یوُصَف» است.»{۱}

بین امّت اسلام و امّت‌ انبیاء گذشته قبل از اسلام فرق است؛ زیرا اسلام، مکمّل و جامع همه ادیان می‌باشد و کمالات، اعمال، مستحبات و سنن شریعت حضرت محمد (صل الله علیه و آله و سلم) به مراتب از کمالاتِ عهود، اعصار و امم گذشته بیش‌تر است؛

همان‌طور که شخص پیامبر (صل الله علیه و آله و سلم) بر انبیاء گذشته از لحاظ مرتبه و منزلت فضیلت دارد باید گفت که امّت این پیغمبر هم نسبت به امّت‌های گذشته برتری دارد. شریعت پیغمبر (صل الله علیه و آله و سلم) که شریعت اسلام است کامل‌تر و جامع‌تر است.

امم گذشته می‌توانستند فقط در جمله «لَا اِلهَ اِلَّا اللّهُ» سیر کنند، ولی امت اسلام می‌توانند به «اَللّهُ اَکبرُ مِن اَنٌ یُوصَفُ؛ خدا آن‌قدر بزرگ است که قابل وصف نیست»، برسند. منظور از این عبارت شریف این است: کنه آن ذات یگانه بی‌نهایت بوده و اساسا قابل توصیف نیست ولی حواشی و تجلیات آن ذات اقدس برای مقربانش امری محقَّق و میسور است.

«لهذا خود انبیاء سلف نیز مافوق مقام شهود اسماء و صفات الهی چیز دیگری را گمان نمی‌بردند تا با طائر همت قصد پرواز به آن آشیان را بنمایند. از این روی در دنیا که به انواع ابتلائات دچار می‌شدند متوسل و متمسک به ولایت معنوی و روحی رسول اللّه و امیرالمؤمنین و صدیقه کبری و اولاد طاهرینشان علیهم السلام می‌شدند آن‌گاه نجات می‌یافتند.»

در روایات تاریخی آمده: وقتی مشکلی برای انبیای گذشته پیش می‌آمد به ذوات مقدسه محمّد و آل محمّد «علیهم السلام» متوسل می‌شدند{۲} چون انوار معصومین ازلی و ابدی بوده است.

پیغمبر (صل الله علیه و آله و سلم) فرمود: «اَوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نُورِی{۳} اولین مخلوق نور پیغمبر اسلام صل الله علیه و آله و سلم بوده است؛ یعنی قبل از این‌که حضرت آدم علیه السلام به دنیا بیاید نور آن حضرت خلق شده بود.

اصلاً این‌ خاندان عصمت و طهارت (علیهم السلام) لنگر زمین و آسمان هستند، در حدیث کساء می‌خوانیم: «اِنِّی مَا خَلَقتُ سَماءً مَبنِیَّهً وَ لَا اَرضَاً مَدحِیَهً اِلَّا لِاَجلِکُم وَ مَحَبَّتِکُم.{۴} پیغمبر و آلش (علیهم السلام) سبب خلقت همه عوالم هستند؛ چون نورشان نور ازلی و تجلی نور الهی است. انبیای گذشته مشکلات و معضلات خودشان را که گاهی اوقات هم لَایَنحَل بود با صلوات بر پیغمبر و آل او علیهم السلام حل می‌کردند.

«مقام اخلاص دارای مراتب تشکیکی است، چه به نصّ قرآن مجید عدّه‌ای از پیامبران دارای مقام اخلاص بوده‌اند، ولی با این همه مقامی عالی‌تر و ارجمندتر از اخلاص هست که آنان بدان واصل نگشته و دعا می‌کرده‌اند که در آخرت به آن برسند؛

مثلاً حضرت یوسف -علی نبینا و آله و علیه السلام- با آن‌که به نصّ قرآن از مخلَصین بوده لقوله تعالی: «اِنَّهُ مِن عِبَادِنَا المُخلَصِین{۵}» در مقام دعا از خداوند خود طلب مقام لحوق به صالحین را نموده عرض می‌کند: «اَنتَ وَلیِّی فِی الدُنیَا وَ الأخِرَه تَوَفَّنِی مُسلِماً وَ اَلحِقنِی بِالصَّالِحینَ{۶}».

مخلَص یعنی آن‌که تمام عیار خالص شده است. خداوند از یوسف علیه السلام این‌گونه تعریف می‌کند: حضرت یوسف از بندگان مخلَص ماست که خلوص کامل داشته است، ولی همین پیغمبر در دعایش از خدا طلب مقام لحوق به صالحین را نموده است: «خدایا! تو در دنیا و آخرت دوست منی، مرا به بندگان شایسته و صالحت ملحق نما»

«حضرت یوسف علیه السلام با آن‌که به نصّ قرآن از مخلَصین بوده است در مقام دعا از خداوند خود طلب لحوق به صالحین را نموده عرض می‌کند: «اَنتَ وَلِیِّی فِی الدُنیَا وَ الأخِرَهِ تَوَفَنِی مُسلِماً وَ اَلحِقنِی بِالصَّالِحِینَ{۷}»؛ ای خدا! تو ولیّ و صاحب اختیار منی، هم در دنیا و هم در آخرت، مرا مسلمان بمیران و مرا به صالحین ملحق نما. حضرت یوسف علیه السلام برای بعد از مرگ خود می‌فرماید: «اَلحِقنِی بِالصَّالِحِینَ». هم‌چنین بعضی انبیا وقتی دعا می‌کردند «اَلحِقنَا بِالصَّالِحِینَ» می‌گفتند، خدا هم دعای آنان را مستجاب می‌کرد.

بین صالح و صُلوح تفاوت وجود دارد. از نظر ایشان صلوح از صالح بالاتر است، حتی صلوح از مقام خلوص هم بالاتر است، صلوح، کثرت صلح و شایستگی است که این کثرت شایستگی را به هر کسی نمی‌دهند. ایشان مبالغه در این شایستگی و صلاحیت را از «اَلحِقنِی بِالصَّالِحِینَ» فهمیده‌اند، وقتی پیغمبر خدا این مقام را حتی برای بعد از مرگ خود تقاضا می‌کند معلوم می‌شود یک مطلب استثنائی است. «بنابراین مقام صلوح عالی‌تر از مقام خلوص است که حضرت خلیل علیه اسلام الحاق خود را به واجدین آن از خدای خود تمنا نمود. خداوند این دعای حضرت ابراهیم علیه السلام را در این دنیا اجابت ننمود، بلکه تحقق آن را در آخرت وعده فرمود:

«وَ لَقَد اِصطَفَینَاهُ فِی الدُّنیَا وَ اِنَّهُ فِی الأخِرَهِ لَمِن الصَّالِحِین{۸»این‌که حضرت ابراهیم تمنا کرده است که مرا به صالحین ملحق کن، معلوم می‌شود صالحین از مخلَصین مقامشان بالاتر است. کلمه «فِی الأخِرَهِ» نشان می‌دهد که مقام صُلوح برای بعد از مرگ است؛ همان‌طوری که حضرت یوسف علیه السلام برای بعد از مرگ خود این مقام را درخواست کرد. این‌ها استنباطات قرآنی است.

پی نوشت:

۱-لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۲-بحارالانوار، ج۲۶، ص۳۱۹، ۳۲۰ و ج۱۲، ص۲۴۷، ۲۴۸٫ تفسیر قمی، ج۱، ص۳۵۵٫

۳-کافی، ج‏۲، ص ۷۱۸٫

۴-شیخ طبرسی، غرر الأخبار، ص۲۹۹٫

۵- یوسف(۱۲) آیه۲۴٫

۶-همان، آیه۱۰۱٫

۷-همان.

۸-ما او را در دنیا برگزیدیم و همانا او در آخرت از صالحین خواهد بود. بقره(۲) آیه۱۳۰٫

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش دوم: شرح تفصیلی عوالم مقدَّم بر عالم خلوص-از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31161