13 ژانویه, 2026

کد مطلب : 33514

در باب تفاوت عرفان و تصوف

ما معتقدیم محال است کسی قبل از آن‌که حقیقت ولایت برایش کشف شود، به حقیقت توحید کامل دست یابد.

«تفاوت عرفان و تصوف»

گروهی هستند که راه عرفان و عارفان را تخطئه کرده و می‌‌گویند راه صحیح، راه فقهاست و راه‌های دیگر باطل است. این جماعت زمزمۀ اهل بیتی را ترویج می‌دهند و عرفان صحیح را با عرفان باطل مخلوط کرده و می‌گویند: فقط راه فقها و اهل بیت(علیهم السلام) راه صحیح است.

این افراد برای مدعای خود چنین استدلال می‌کنند: عارفان همان صوفی‌ها هستند که بیشترشان منحرف و از اهل سنت می‌باشند و در احادیث اهل بیت(علیهم السلام)، مذمت و نکوهش شده‌اند. یا از دراویش منحرف و صاحبان بدعت از اهل خانقاه در تشیع می‌باشند.

در پاسخ به این هجمه‌ها باید گفت:

اولاً این مسئله به عارفانی که راه صحیح را می‌روند ربطی ندارد و تصوف باطل با تشیع صحیح فرق می‌کند. بیشتر صوفی‌ها از اهل سنت منحرف هستند و اگر ائمه(علیهم السلام) شیعیان را از اهل تصوف نهی کرده‌اند، به این علت است که آنان بدعت‌هایی را در دین ایجاد کرده بودند، مخالف سیرۀ اهل بیت(علیهم السلام) و دارای انحرافات عقیدتی بودند؛ به عبارت دیگر، تصوفی که در روایات اهل بیت(علیهم السلام) نکوهش شده، مربوط به تصوف باطل و منحرف است، نه عارفان متشرع.

ثانیاً از آن‌جا که در قرون اخیر؛ به‌ویژه در قرن دهم و یازدهم هجری قمری باب انحرافات و دور شدن از شریعت در فرقه‌های اهل تصوف شدّت گرفت، اهل معرفت شیعه که تأکید جدی بر عمل به شریعت و سلوک در مسیر ائمه معصومین(علیهم السلام) داشتند، برای جدا نشان دادن طریقۀ حقّۀ خود از انحرافات صوفیه، اصطلاح «عرفان» را به جای «تصوف» به کار بردند و لذا راه عارفان شیعه از صوفیه منحرف جدا شد.

حکیم متأله و عارف بزرگ شیعه، ملا صدرای شیرازی(قدس سره) یکی از کسانی بود که در همان زمان کتاب کسر الأصنام الجاهلیه را در رد صوفیۀ منحرف و بدعت‌های آن‌ها و تأکید بر عرفان و عارفان حقّۀ شیعه نوشت.

هم‌چنین شهید مطهری(قدس سره) در کتاب کلیات علوم اسلامی در بخش عرفان دربارۀ «عرفان و تصوف» مباحثی دارد که اگر روی آن‌ها تأمل شود، معلوم می‌شود که ایشان صوفی‌ها را به دو بخش صحیح و باطل تقسیم کرده و برای هر یک، خصوصیات و نشانه‌های جدا بیان نموده‌اند.

نکتۀ دیگر این‌که مخالفان با این استدلال بی‌پایه و غلط، به همۀ کسانی که از توحید و عرفان دم می‌زنند اشکال می‌کنند، حتی اگر سید علی آقای قاضی(قدس سره) یا سید هاشم حداد(قدس سره) باشد.

این جماعت مدعی‌اند ولایتی‌ها تابع واقعی اهل بیت(علیهم السلام) هستند، ولی عارفان تابع خانقاه و تصوف می‌باشند، در حالی‌که ولایت و توحید در هم تنیده‌اند و کسی که به توحید برسد، محال است سر از ولایت در نیاورد؛ از این‌رو مرحوم سید علی قاضی(قدس سره) محیی‌الدین را شیعه می‌دانست و می‌فرمود: نظریات ایشان درست است.

البته اهل سنت می‌گویند: محیی‌الدین از ماست. ما زمانی که در سوریه بودیم، سر قبر او می‌رفتیم، چنان‌که استادمان سید هاشم حداد(قدس سره) هم می‌رفتند. ما نیز مانند مرحوم سید علی آقای قاضی(قدس سره)، محیی‌الدین و مولوی را شیعه می‌دانیم.

امکان ندارد عارفان الهی در کلمات‌ و سخنان خود از توحید خالص دم بزنند و مجاهدت‌ها کنند و خدا راه را به آن‌ها نشان ندهد. عصر عرفای بزرگ در گذشته‌ها، عصر تقیه بوده و نمی‌توانستند شیعه بودن خود را اظهار کنند. با مطالعۀ زندگی‌نامۀ محیی‌الدین متوجه می‌شویم که ایشان به جهت این‌که در دمشق و مصر در میان اهل سنت زندگی می‌کرد، در حال تقیه بود؛

مثل دوران امام کاظم(علیه السلام) که حضرت در قضیه‌ای به علی بن یقطین _ وزیر هارون الرشید _ سفارش کرده بودند که مثل سنی‌ها وضو بگیرد یا امام خمینی(قدس سره) فرموده بودند: حاجیان در مکه و مدینه به مسجد الحرام و مسجد النبی(صلی الله علیه و آله) رفته و با اهل سنت نماز بخوانند و لازم نیست نمازشان را اعاده کنند؛ چون تقیه را واجب شرعی می‌دانستند؛

زیرا همۀ امور در عربستان سعودی در دست اهل سنت است؛ مثلاً اثبات اول ماه ذی‌الحجه دست حکومت است و شیعیان نمی‌توانند در حج مخالفت کنند و حج‌ آنان به دلیل تقیه درست است و غیر از آن دلیل دیگری نداریم. عارفانی هستند که سنی‌ها آنان را از خود می‌دانند، ولی ما معتقدیم که این‌ها شیعه هستند، گرچه در کتاب‌هایشان اسم خلفا را می‌آورند.

ما معتقدیم محال است کسی قبل از آن‌که حقیقت ولایت برایش کشف شود، به حقیقت توحید کامل دست یابد. این‌ دو در هم ادغام شده و جدایی ناپذیرند، بلکه ولایت، روح و جان توحید بوده و محال است کسی این مسیر را بپیماید و ولایت امامان(علیهم السلام) در عالم معنا برای او منکشف نشود یا پس از انکشاف، در مقابل آن تسلیم نشده و بدان معترف نگردد. امام باقر(علیه السلام) می‌فرماید:

«مَنْ سَرَّهُ‏ أَنْ‏ لَا یکُونَ‏ بَینَهُ‏ وَبَینَ اللَّهِ حِجَابٌ یوْمَ الْقِیامَهِ حَتَّى ینْظُرَ إِلَى اللَّهِ وَینْظُرَ اللَّهُ إِلَیهِ‏، فَلْیتَوَلَّ آلَ مُحَمَّدٍ وَیبْرَأْ مِنْ عَدُوِّهِمْ وَیأْتَمَّ بِالْإِمَامِ مِنْهُمْ؛ فَإِنَّهُ إِذَا کَانَ ذَلِکَ‏، نَظَرَ إِلَى اللَّهِ وَنَظَرَ اللَّهُ إِلَیه‏»؛

هر کس مسرور و شادمان مى‌سازد او را که در روز قیامت بین او و خدا هیچ حجابى نباشد، به‌گونه‌ای که او به خدا نظر کند و خدا به او، باید ولایت آل محمد(علیهم السلام) را پذیرفته و از دشمنان آنان برائت بجوید و به امام از آنان اقتدا نماید. در این صورت حجاب‌ها از دیدگان بصیرت و قلب او برداشته شده، او به خدا نظر می‏‌کند و خدا به او نظر انداخته و به لقای جمال حضرت حقّ متنعّم می‌گردد.

رشتۀ توسل باطنی و نجوای درونی با اهل بیت(علیهم السلام) در باطن و سرّ مستسرّ اهل معارف توحیدی در هر حال، امر مسلم و مستمری است. کسی که به حقیقت توحید می‌رسد، باید با اهل بیت(علیهم السلام) نجوای درونی داشته باشد و همیشه آن خمیرۀ طینتش با باطن امام زمان(عجل الله تعالی فرجه) در ارتباط باشد.

او باید به اهل بیت(علیهم السلام) خصوصاً به حضرت علی(علیه السلام) توجه کند و توسل باطنی‌اش را از آن‌ها قطع نکند، هم‌چنان‌که محیی‌الدین در کتاب فتوحات مکیه به این مطالب پرداخته است.

عارفان نام‌دار در عصری زندگی می‌کردند که در ظاهر باید فقط از خدا بگویند؛ به جهت این‌که عرفای به‌ ظاهر سنّی در آن روز در تقیّه به سر می‌بردند و نمی‌توانستند در کلمات و سخنان خود از اهل بیت(علیهم السلام) نامی بیاورند. اگر به اهل بیت(علیهم السلام) اشاره‌ای می‌شد، سعی می‌کردند در کنار آنان از خلیفۀ اول و دوم نیز اسمی بیاورند تا در معرض شک و هجمۀ اهل سنت قرار نگیرند.

مگر عین‌القضات همدانی، عطار نیشابوری و حسین حلاج را اعدام نکردند؟! اگر به تاریخ مراجعه کنید، می‌بینید که در یک عصری درویش کُشی رایج بود. عرفا بیشتر به مبدأ توجه دارند؛ چون ائمه(علیهم السلام) هم مردم را به مبدأ دعوت می‌کردند.

همان‌طور که در زیارت جامعه کبیره می‌خوانی: «مَنْ‏ أَرَادَ اللَّهَ‏ بَدَأَ بِکُمْ وَمَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْکُم»؛ کسی که بخواهد خدا را پیدا کند باید از شما شروع کند و هر کسی که می‌خواهد به توحید دست پیدا کند، باید از شما بپذیرد.

«إِلَى‏ اللَّهِ‏ تَدْعُون وَإِلَى سَبِیلِهِ تُرْشِدُون»؛‏ شما اهل بیت، مردم را به سوی خدا دعوت می‌کنید و مردم را به راه او ارشاد می‌کنید. روی همین مبنای صحیح و مستدل، بزرگان اهل معرفت معتقد به شیعه بودنِ محیی‌الیدن و مولوی رومی هستند.

«اللّهم قد بلّغتُ»؛ خدایا! ما حق را ابلاغ کردیم. این مطلب اتمام حجت برای کسانی است که محیی‌الدین، مولوی و دیگر عارفان را تکفیر می‌کنند یا مانع خواندن کتاب‌هایشان می‌شوند.

برگرفته از کتاب مشکات دل شرح «المطالب السلوکیه»

تألیف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی

علاقه مندان جهت خریدو مطالعه کتاب می توانند از لینک زیر اقدام نمایند:

https://shop.anwartohid.ir/product/%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8-%d9%85%d8%b4%da%a9%d8%a7%d8%aa-%d8%af%d9%84/

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33514

مطالب مشابه

برتری لذت معنوی

مجموعه سخنرانی‌های آیت الله کمیلی خراسانی «حفظه الله» در ماه ذی القعده

بسته صوتی شرح کوتاه ادعیه روزانه ماه مبارک رمضان

آشنایی با آرا و اندیشه‌های آیت‌الله محمدصالح کمیلی خراسانی؛ پیوند فقه، عرفان و حماسه(PDF)

بسته صوتی نیمه شعبان المعظم

لزوم توجه به شریعت

عشق سید هاشم حداد (رحمه الله علیه) به اهل‌بیت(علیهم السلام)

بزرگان عرفان در کلام آیه الحق سید هاشم حداد (رحمه الله علیه)

آیه الحق سید هاشم حداد (ره) در کلام عرفا

توصیه حضرت آیت الله کمیلی برای حل مشکل جامعه اسلامی و مردم

نظرات

کلام استاد

کلیپ صوتی

زیارت و دیدار حضرت صاحب الزمان (عج)

ویژه نامه

امام رضا علیه السلام، نماد فضیلت‌ها

تقویم سلوکی

اعمال ماه ذی القعده

مناسبات ماه ذی القعده

ماه ذى القعده ، نخستین ماه ازماههاى حرام است که در آنها جنگ، حتّى با دشمنان اسلام حرام است; مگر این که جنگ برمسلمین تحمیل شود (سه ماه دیگر از ماههاى حرام، ذى الحجّه، محرّم و رجب است) آتش بس در این چهار ماه وسیله اى براى آرامش جامعه و توفیق براى حجّ وعبادت، حلّ مشکلات اقتصادى و بازنگرى در امر جنگ و یافتن نقطه پایان براى آن و سپس مرهم نهادن بر زخم هاى جانکاه ناشى از آن است. ماهى است که زوّار خانه خدا از اطراف و اکنافِ جهان به سوى خانه خدا حرکت مى کنند، گروهى به مدینه مى روند و قبر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و قبور ائمّه هدى(علیهم السلام) را زیارت مى کنند و آثار تاریخى که در جاى جاى این خاستگاه اسلامى وجود دارد را مى بینند و غرق لذّات روحانى مى شوند (هرچند نابخردان و جاهلان، بسیارى از این آثار عظیم و گرانقدر را از میان برده اند) گروه دیگرى راهى مکّه مى شوند و با انجام مناسک «عمره تمتّع» در انتظار مراسم بزرگ عبادى سیاسى حج مى نشینند و با طواف کعبه و شرکت درصفوف پرشکوه جماعت، روح و جانشان را تازه مى کنند . سیّد بن طاووس در فضیلت این ماه مى گوید: «ماه ذى القعده ماهى است که به هنگام شدّت و گرفتارى، زمان خوبى براى دعاست، و براى رفع ظلم و ستم و دعا بر ضد ظالم مؤثّر است. همچنین مى گوید: «این ماه «ماه اجابت دعاها» نامیده شده است; لذا باید اوقاتش را غنیمت شمرد و در آن روزه حاجت گرفت.