مطالبی پیرامون تصوف باطله و عرفان های نوظهور/ مقالات

21 جولای, 2026

کد مطلب : 33846

در چنین عبادتی لازم نیست کار خاصی انجام شود...

نماز قلبی، ادله و مستندات

بسیاری از امور هستند که مورد رضای خداوند می‌باشند این امور عبادت محسوب می‌شوند هرچند با اعضا و جوارح انجام نشوند. به این موارد عبادت قلبی می‌گویند.

نماز قلبی، ادله و مستندات

جواد نادری

مقدمه

بسیاری از امور هستند که مورد رضای خداوند می‌باشند این امور عبادت محسوب می‌شوند هرچند با اعضا و جوارح انجام نشوند. به این موارد عبادت قلبی می‌گویند. به عنوان مثال صبر و توکل و رضا عبادتند. عبادتی که با اعضا و جوارح انجام می‌شود عبادت جوارحی می‌گویند، در مقابل عبادتی که با فکر و قلب انسان انجام می‌شود عبادت قلبی نامیده می‌شود.

در چنین عبادتی لازم نیست کار خاصی انجام شود. اندیشیدن و در عالم آفرینش درنگ کردن و به نعمت‌های الهی فکر کردن یک عبادت قلبی است. بنابراین، عبادت قلبی یک عمل فعلی نیست. در نتیجه خارج از چار چوب احکام عملی اسلام است. بنابراین گرچه توکّل کردن به خدا و از تقدیرهای او راضی بودن و سرسپردن و دل‌سپردن به آنچه حکیمانه و از سرقدرت و رأفت تقدیر می‌کند عبادت است، اما جزو عبادات واجب و مستحب نیست.

ذِکْر قلبی یا همان نماز قلبی توجه عمیق و درونی انسان به خداوند است که از عمق دل برمی‌خیزد. این نوع ذکر برخلاف ذکر لفظی، تنها به گفتار محدود نمی‌شود بلکه یک حالت از حضور ذهنی و معنوی است که در درون قلب انسان رخ می‌دهد. در این حالت، انسان خدا را در هر لحظه از زندگی خود به یاد می‌آورد و از این طریق به عظمت و قدرت او پی می‌برد.

در حدیث پیامبر (صلّی‌الله‌علیه‌و‌آله) بیان شده است: «لانَّ الصلاه تسبیحٌ و تهلیلٌ و تحمیدٌ و تکبیرٌ و تمجیدٌ و تقدیسٌ و قولٌ و دعوه»؛زیرا نماز هم تسبیح است و هم تهلیل و هم ستایش و هم تکبیر و هم تقدیس و هم گفتار است و هم خواستن.

نماز و ذکر قلبی چیزی نیست جز تسبیح و تهلیل و تحمید و تکبیر و تمجید و تقدیس و غیره.وقتی سخن از ذکر قلبی(نمازقلبی) به میان می آید یعنی مومن در قلب خود این اعنال جوانحی و قلبی را انجام دهد و این کاری است که همه افراد مومن و مقید به طهارت باطن روزانه آن را انجام می دهند.

بعد قلبی اعمال در شریعت اسلام

مهمترین بعد هر عمل عبادی بعد قلبی و باطنی آن است تا جایی که می توان آن را اصل عمل عبادی دانست، از این رو تا شما نیت و قصد تقرب به خدا نکنید هیچ عمل عبادی مقبولی نخواهید داشت. لذا می توان گفت که همه اعمال عبادی بالاخص نماز با عمل قلبی که نیت باشد آغاز می شود. طبق فتوای فقها حتی یک لحظه این عمل قلبی در نماز منقطع شود نماز مشکل پیدا می کند. لذا باید مستمرا شما نیت قصد تقرب به خدا را در همه حرکات و سکنات داشته باشد.

خدا در آیه ۱۴در سوره طه می‌فرماید:

«إِنَّنی‏ أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْنی‏ وَ أَقِمِ الصَّلاهَ لِذِکْری‏»؛

از این رو نماز بزرگترین و رساترین ذکر خداست و هر مومنی برای ذکر و یاد خدا موظف به اقامه آن است. با این اوصاف نماز نماد و الگویی برای تمام ساعات روز است. یعنی شما که نماز را اول وقت خواندید در ادامه روز تا نماز بعدی برای تذکر و یاد خدا بودن از نماز الگوبرداری می‎کنید، چه در محل کسب و چه در خانه و هرجای دیگر، مثلا رکوع و سجود در نماز به صورت عمل قلبی تواضع در مقابل خدا متجلی می‌شود. به عبارت دیگر شما در تمام اوقاتی که نماز تمام شده همان نماز را در قلبتان ادامه می‌دهید. از این روست که باباطاهر می‌فرماید:

خوشا آنانکه الله یارشان بی

که حمد و قل هو الله کارشان بی

خوشا آنان که دایم در نمازند

بهشت جاودان بازارشان بی

با این تحلیل نماز قلبی؛ یعنی تجلی نور نماز و اوصاف کمالی آن در قلب است و این یعنی وارد ساختن نماز در عمق روح و جان آدمی و زندگی دنیایی.

رهبر شهید آیه الله امام خامنه‌ای(ره) در این باره می فرماید:

«دل»، «اراده»، «ایمان»، «امید»، چهار ستون زندگی سعادتمندانه‌ی انسان است. این ارکان زندگی، تحت تأثیر عوامل متعدّدی دچار آسیب می‌شوند؛ به طوری که دل‌ها متلاطم، اراده‌ها سست، ایمان‌ها ضعیف و امیدها می‌میرند. دل متلاطم، انسان را آشفته می‌کند. اراده‌ی سست، انسان را از حرکت بازمی‌دارد. ایمان ضعیف، انسان را از خدا دور می‌کند. امید مرده، انسان را به پوچی می‌رساند. بشرِ دورانِ کنونی با همین مشکلات دست‌وپنجه نرم می‌کند و در جستجوی راهکار برای برون‌رفت از این مشکلات، خود را به سختی انداخته است. اسلام راهکار تمام این مشکلات را در نماز می‌داند: «نماز آنگاه که با آداب خود همچون خشوع و دل‌سپاری به معبود انجام میگیرد، دل را آرام و اراده را مستحکم و ایمان را ژرف و امید را زنده میکند. سرنوشت انسان در دنیا و آخرت، وابسته به چنین دل و چنین اراده و چنین ایمان و چنین امیدی است.» (۱۴۰۴/۷/۱۷)

سراسر نماز یاد خدا و عبودیت اوست که در شرع مقدس اعمال و حرکات خاص برای آن وارد شده، اما در عین حال موجب می شود که انسان در سایر اوقات نیز همین حالات را حفظ کند و این همان ذکر و یا نماز قلبی است. البته در نماز مستحبی می توان نماز را با ایماء و اشاره نیز خواند و به عبارت دیگر در قلب خود نماز را می خوانی، همچنانکه رهبر شهید(ره) در استفتایی در مورد جواز نمازمستحبی در حال حرکت می فرماید:

«سوال سلام، مرجع تقلید: حضرت آیت الله العظمی سیدعلی خامنه ای(ره)

اگر کسی مشغول نماز مستحبی شده و یک رکعت خوانده آیا میتواند رکعت دوم را در حال حرکت و در مسیر بخواند. تشکر

جواب: سلام علیکم؛در هنگام خواندن نمازهای مستحبی لازم است در حال استقرار، رو به قبله رعایت شود، اما در حال حرکت و یا سوار بودن و در کشتی بودن مثلا، رعایت قبله لازم نیست. در این حالات، شرایط دیگر نماز گزار (مثل نزدن حرف اضافه عمدا دارای طهارت بودن و…) را باید رعایت کنید و رکوع و سجود را با اشاره انجام دهید و سپس تشهد و سلام دهید. یاحقّ.»

در انتها باید متذکر شد که ذکر یا نماز قلبی عمل نیست تا در مقابل نماز مشروع و مسلم دینی قرار گیرد، بلکه حالاتی قلبی است که به جهت تجلی نماز در آن به نوعی می شود آن را نماز قلبی دانست، اما در اصل ذکر است، نور است و یاد خداست. از این رو نمی نواند متعلق بدعت و یا حرمت قرار گرفته و در مورد آن فتوا داد.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33846

مطالب مشابه

مستندات بیعت سلوکی در اسلام

تحلیل فقهی، اصولی و عرفانیِ مفهوم «نماز قلبی»

دستخط مبارک حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی در پاسخ به سوالی پیرامون “نماز قلبی”

روشنگری برخی ابهامات منتسب به عرفان اهل بیتی(۴)

روشنگری برخی ابهامات منتسب به عرفان اهل بیتی(۳)

روشنگری برخی ابهامات منتسب به عرفان اهل بیتی(۲)

روشنگری برخی ابهامات منتسب به عرفان اهل بیتی(۱)

اشتباه در نماز عید فطر فرقه نعمت‌اللهی گنابادیه

بوسیدن دست زنان توسط یوسف مردانی

جنایتی داعش‌گونه در غائله گلستان هفتم

نظرات

علی حسینی گفت:

2026-07-22 در 13:39

نماز قلبی یک عمل بسیار مفید برای حضور قلب در نمازهای واجب و مستحب است درروایتی دیدم از معصومین علیه السلام که فرمودند دورکعت نماز با حضور قلب افضل از یک شبانه روز نماز خواندن بی حضور قلب است و این مهم یعنی حضورقلب با این دستور یعنی خواندن نماز قلبی در باطن به شدت تقویت پیدا میکند بنابراین انسان با این عمل موجب تقویت حضورقلب در نمازهای خود میشود البته این تجربه بنده در زمینه نماز است

پاسخ
سید گفت:

2026-07-25 در 09:01

مطلب خوبیه

پاسخ

کلام استاد

کلیپ صوتی

زیارت و دیدار حضرت صاحب الزمان (عج)

ویژه نامه

امام رضا علیه السلام، نماد فضیلت‌ها