برشی از کتاب چلچراغ سلوک

خواطر چهارگانه و نفی آن ها

نفی خواطر یعنی صمت قلب و تسخیر آن. وقتی شما خواطر سوء را برطرف کنی نتیجه‌اش این می‌شود که دلت از تشویش و پراکندگی گفتگوی خواطر سوء، خاموش و آرام می‌شود. باید دلت را تسخیر کنی تا این دل حرفی نزند مگر به اختیار صاحب دل. همان‌طور که زبانِ سر، در اختیار شماست و می‌توانی دهانت را ببندی و هیچی نگوئی، در باطن شما هم نظیر این مسائل هست.

خواطر چهارگانه و نفی آن ها

در روح مجرد از قول مرحوم استاد نقل شده که خواطر بر چهار قسم است:{۱}

اول: خاطرات الهی؛ خاطره‌ای که انسان را از خود منصرف و به خدا متوجه کند.

دوم: خاطرات شیطانی؛ خاطره‌ای که صاحبش را از خدا غافل کند و رذائل نفسانی از قبیل غضب، کینه، حرص و حسد را در دل او بپروراند.

سوم: خاطرات ملکوتی؛ خاطره‌ای که انسان را به ملکوت، عبادت و تقوا رهبری کند.

چهارم: خاطرات نفسانی؛ خاطره‌ای که انسان را به زینت‌های دنیا و شهوات نفس دعوت کند.

علامه طهرانی رحمه الله در آن‌جا اشاره می‌کند که انسان یک قوه عالی دارد که می تواند تمام خاطرات شیطانی و نفسانی را به حسنات تبدیل کرده و آن‌ها را در راه خدا استخدام نماید و می‌تواند جمع مال، شهوت و جلب هر زینتی را از فاز نفس بیرون آورده و در فاز خدا بیندازد.

اگر آن قوای نفسانی یا ملکوتی می‌خواهند او را به طرف راه‌ها و کارهایی که خالی از یاد خدا باشد بکشانند، سالک باید در این کشمکش، دل خود را قوی کرده و بتواند آن‌ها را دفع نماید به نحوی که فقط خواطر الهی محض کارگر باشد.

ایشان در تبیین ماهیت این قوه می‌فرماید: «از این قوه، یک قوه برتری هست که آن قوه ‌برتر، کارش این است که خاطرات ملکوتی را در خواطر الهی بیندازد و همه آن‌ها را از ناحیه خدا بداند». به وسیله قوه قبلی خودش این کار را می‌کرد و خاطره‌ها را در فاز خدا می‌انداخت، ولی در این رتبه خودش را در وسط نمی‌بیند و فقط خدا را می‌بیند که به او کمک می‌کند و هیچ‌گونه معامله و کاری با غیر خدا ندارد؛ یعنی در محل کار، در معاشرت با زن و بچه و دیگران فقط با خدا در حال معامله است و غیر او اساسا در نظرش نمی‌آید.

تعریف نفی‌خواطر

مرحوم علامه طهرانی می فرماید: «اما نفی‌خواطر عبارت است از تسخیر قلب و حکومت بر آن تا سخنی نگوید و عملی انجام ندهد و تصوّر و خاطره‌ای بر او وارد نشود مگر به اذن و اختیار صاحب آن.»{۲}

علامه نفی‌خواطر را تعریف می‌نماید، اما طریقه‌ای برای نفی خواطر بیان نمی‌کند. سید بحرالعلوم در رساله‌اش حدود ده روش برای نفی خواطر بیان می‌کند و راه‌های عملی را نشان می‌دهد؛ مانند توجه به قلب صنوبری، در نظر گرفتن صورت استاد، اذکار، توجه به اسمای معصومین علیهم السلام که در اثر تمرین بر این موارد، نفی‌خواطر در باطن فرد محقق شده و مایه‌ای در وجود انسان قرار می‌گیرد. حتی بعضی باید این طرق عملی نفی‌خواطر را تکرار کنند تا به نتیجه برسند و ملکه تسخیر قلب و حکومت بر آن حاصل شود.

نفی خواطر صاف کردن ذهن، فکر و دل است. هر وقت توانستیم از وسوسه ها، تفکرات و خواطری که در ذهن جولان داشته و آن را مشوّش و پراکنده می‌کنند، خود را رها کرده و ذهن را در یاد خدا متمرکز کنیم، نفی خواطر در وجود ما محقق شده است.

سید بحرالعلوم رحمه الله در رساله سیر و سلوک می‌فرماید: «نفی خواطر عبارت است از صمت قلب و تسخیر آن تا نگوید مگر به اختیار صاحب آن و آن اعظم مطهّرات سرّ است و منتِج اکثر معارف حقه و تجلیات حقیقیه است و عقبه‌‏ای‌ست کئود و گریوه‌‏ای‌ست مشکل و چون طالب، اراده صعود بر آن کند خواطر از جوانب بر آن حمله می‌کنند و وقت او را مشوّش مى‏دارند.»{۳}

بعد از این‌که نفی خواطر را به صورت خیلی کامل انجام دادی، قلب به اختیار صاحبش درمی‌آید و بدون اجازه صاحبش چیزی در آن وارد نمی‌شود. نفی خواطر اعظم مطهرات سِرّ است.

مطهّرات یعنی چیزهایی که سِرّ دل شما را پاک می‌کند. عزیزان! انسان می‌تواند این سلطه را بر قلب خودش پیدا کند و در اثر تمرین‌کردن، اذکار، مراقبات، دستورات، تفکّرات و توجّهات، کم‌کم به همین مرحله می‌رسد که این قوّت قلب را پیدا کرده و دیگر به ذهنش چیزی را که نخواسته باشد راه ندهد و با استمرار و استقامت به راحتی می‌تواند به آن برسد.

هر کدام از ما در خود سِرّ، مستتر، قلب، ظاهر قلب و باطن داریم، «لِکُلِّ بَاطِنٍ بَاطِنٌ »{۴}، این‌ها همه درون ماست. اگر اهل سِرّ و باطن شویم می‌فهمیم در باطنمان چه خبر است. آن‌هایی که این راه را رفته و رسیده‌اند برای ما این کتاب را نوشته و می‌گویند چنین مطالبی هست؛

پس اگر می‌خواهی باطن و سِرّ قلبت را پاک کرده و به ریشه نفست کلنگ بزنی تا دیگر افکار شیطانی، نفسانی و دنیوی وارد نشود، راهش نفی‌خواطر است.

آن‌هایی که چشم برزخی‌شان باز است می‌گویند چشم داریم، آن‌هایی که گوش باطنی‌شان باز است می گویند ما گوش داریم و می‌شنویم. برخی هم شامّه برزخی دارند و در مشاهد شریفه و امکنه و ازمنه مقدسه بوی خوش و رایحه طیبه می‌فهمند.

عزیزان من! در اثر تمرین این دل به تسخیر صاحب دل درمی‌آید؛ یعنی اول درهای دل باز بود و شیاطین و خناسان در این دل جای می‌گرفتند و شما را مشغول می کردند.) مِن شَرِّ الوَسوَاسِ الخَنَّاسِ * اَلَّذِی یُوَسوِسُ فِی صُدُورِ النَّاس({۵}، حالا کاری می کنی که این دل به تسخیر شما درآید.

نتیجه نفی خواطر این است که زمام قلب و نفس را بدست می‌گیری. باور داشته باشید که انسان می‌تواند به این مرحله از نفی خواطر برسد.

همه سالکان مبتدی، متوسط و منتهی نفی‌خواطر را لازم دارند. جایی که پیغمبر اسلام صل الله علیه و آله و سلم می‌گوید: «من هفتاد مرتبه شب و روز استغفار می‌کنم»{۶} یعنی یک لحظه‌هایی پیش می‌آید که باید به خاطر آن استغفار انجام دهم.

نفی‌خواطر، منتج اکثر معارف حقّه و تجلیات حقیقیّه است؛ یعنی همان معارف ملکوتی، الهی و تجلیاتی که از اسمای حسنای الهی به دست می‌آید، به کمک نفی خواطر خواهد بود. عزیزان! در واقع همان علم لدنی که امام صادق علیه السلام فرمودند: «اَلعِلمُ نُورٌ یَقذِفُهُ اللّهُ فِی قَلبِ مَن یَشَاءُ»{۷}، بستگی به نفی خواطر دارد؛ زیرا همه این‌ها در باطن شما وجود دارد و فقط باید از راهش آن را به‌دست بیاوری.

نفی خواطر یک عقبه کئود و مشکل است و خیال نکنی به این راحتی به دست‌می‌آید. باید شروع کنی پله پله جلو بری و هنگامی که طالب نفی‌خواطر می‌خواهد به این کار دست بزند و صعود کند، خواطر از همه طرف به او حمله می‌کنند؛ یعنی از یمین، یسار، عقب و جلو حمله می‌کنند. از یک طرف می‌خواهی تمرکز پیدا کنی از یک طرف هم این‌ها حمله می‌کنند.

امام صادق علیه السلام فرمودند: «جنود عقل با جنود جهل درگیر می شوند»{۸}. قوای خیر و شرّ در باطن با هم درگیر می‌شوند. اصلاً اگر این‌گونه نباشد انسان قهرمان نمی‌شود، در کُشتی وقتی حریف را به زمین بزنی قهرمان می‌شوی. باید با شیطان، هوای نفس و خواطر سوء کُشتی بگیری وآن ها را زمین بزنی تا قهرمان شوی، این فایده زد و خورد در باطن است.

این خواطر وقت سالک را مُشوّش می‌دارد و باید حواسش را جمع کند؛ یعنی تا به نفی‌خواطر دست نزدی مثل خیلی از اهل دنیا هستی که نمی‌فهمند در باطن خبری هست، نمازی می‌خوانند، روزه‌ای می‌گیرند، اکثریت مردم همین جور هستند و اگر بگوئی یک راه ملکوتی و الهی در دل انسان هست تعجب می‌کنند، نمی دانند غیر از این ظاهر، باطنی هست.

عزیزمن! شما با نفی خواطر می‌خواهی همه وجودت را به هم بریزی، باطن را به‌هم بریزی، از نو یک انسان دیگر درست کنی و این کار، خیلی مشکل است. حصول نفی‌خواطر یعنی شما یقین حاصل کنی که به نفی‌خواطر تامّ و کامل رسیدی و باید ببینی دلت این‌جوری شده یا نه؟ بعضی‌ها خیال می‌کنند که به مقصود خود از سلوک رسیده‌اند؛ لذا نفی‌خواطر را ناقص رها می‌کنند و در نتیجه دچار خطاهای فکری و شبهه‌ می‌شوند.

حال سؤال این است چگونه دل در تسخیر انسان دربیاید؟ باید چند سال با خودت کار کنی، چهل دستور را در سه ماه انجام دهی، هشت اربعین مرحوم بیدآبادی و دستورات نفی خواطر را ملتزم باشی تا بالأخره به یک نتیجه‌ایی برسی و این قلب در دست شما بیاید و بتوانی حاکم قلب خودت باشی تا سخنی نگوید، عملی انجام ندهد، تصور و خطوری در او رسوخ نکند مگر به اذن و اختیار صاحب آن.

در این‌صورت می‌توانی بگویی که کاملاً درب قلب را از غیر خدا بسته‌ای، روی ‌آن مُهر زده‌ای، پاسدار قلبت شده‌ای و نمی‌گذاری چیزی وارد دلت شود؛ مثل جواهری که در صندوق قرار می‌دهی، قفل کرده و از کلیدش هم محافظت می‌کنی. اگر می‌توانی افکارت را این‌گونه جمع کرده و تمام خواطر را یکی کنی و اجازه ندهی که هیچ فکری غیر فکر اللّه در دلت بیاید، آن وقت می‌توانی بگویی که من توانستم دلم را فقط به طرف او متمرکز کنم.

علامه طهرانی در ادامه تبیین نفی‌خواطر می‌فرماید: «و تحصیل این حال بسی صعب و دشوار است و لهذا گفته‌اند که نفی خواطر از اعظم مطهِّرات سرّ است».

اگر می‌خواهی سرّ درونت را پاک کرده و این سرّ فقط برای خدا بماند و چیز دیگری در این سرّ پنهانی وارد نشود، چاره‌ای جز نفی‌خواطر نداری. عزیزمن! برای این‌که لباس شما کثیف نشود، به راحتی خودت را حفظ می‌کنی، چون این ظاهر است و با چشم می‌بینی ولی در خفایای دل، اسرار و نیّاتی هست که به این سادگی قابل تشخیص نیست.

انسان چگونه می‌خواهد کاملاً روی آن‌ها حاکمیت پیدا کند، آن‌ها را پاک کرده و نگذارد غیر خدا وارد بشود؟ این کار خیلی طول می‌کشد.

کسانی که به چیزی مثل مواد مخدر یا یک اخلاق ناپسند و یا معصیتی عادت کرده‌اند، یک‌باره نمی‌توانند آن را کنار بگذارند، بلکه باید کم‌کم از این عادت دست بردارند، ولی بالأخره با تمرین و همّت ترک آن امکان‌پذیر است.

این راه هم همین‌طور است و اگر ما با جدیّت کمر همت را محکم ببندیم و تساهل نداشته باشیم یک روزی موفق خواهیم شد. این موفقیت شامل خیلی از افرادی که اهل معرفت بودند شده است، البته ابتدای امر کارِ سنگین و مشکلی است، ولی کم‌کم این سنگینی برطرف می‌شود.

پی نوشت:

۱- روح مجرد ص ۱۳۹٫

۲- لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۳- ص ۱۷۳٫

۴- فَلِلقُرآنِ ظَهرٌ وَ بَطنٌ وَ لِبَطنِهِ بَطنٌ إِلَى سَبعِینَ‏ بَطن‏. قرآن دارای ظاهر و باطن است و باطن آن تا هفتاد بطن می‌باشد. تفسیر فرات الکوفی، ص ۱۴٫

۵- بگو: از شرّ وسواس خناس که در سینه های مردم وسوسه می‌اندازد، به خدا پناه می‌برم. ناس(۱۱۴) آیه ۴، ۵٫

۶- إِنَّ رَسُولَ اللّه صل الله علیه و آله و سلم کَانَ یتُوبُ إِلَى الله عَزَّ وَ جَلَّ کُلُ یومٍ سَبعِینَ‏ مَرَه مِن غَیرِ ذَنبٍ. عبدالله بن جعفر حمیری، قرب الإسناد، ص ۹٫

۷- علم، نوری است که خداوند به قلب هر کس که بخواهد می افکند. منسوب به امام صادق علیه السلام ، مصباح الشریعه، الباب السادس فی الفتیا. ص۱۶٫

۸- علی بن حسین مسعودی، اثبات الوصیه، جند الجهل، ص ۱۶٫

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش چهارم: شرح تفصیلی طریق و کیفیّت سیر الی اللّه– از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31532