مطالبی پیرامون تصوف باطله و عرفان های نوظهور

تفاوت عرفان و تصوف

در صدر اسلام کلماتی از قبیل «مسلم»، «مؤمن»، «زاهد»، «عابد» نشان‌دهنده ابعاد معنوی یک شخص بودند. کم‌کم دو کلمه «عارف» و «صوفی» نیز به آنها پیوستند. در قرن‌های اولیه کلمه «عارف» و «صوفی» مترادف با یکدیگر و به یک معنا به‌کار می‌رفتند. به همین جهت سه نمط آخر کتاب اشارات ابن‌سینا -که اختصاص به بحث از عرفان نظری دارد- به نام تصوف شناخته شده است. در آثار خواجه عبدالله انصاری و محی‌الدین ابن‌عربی نیز اینها مترادف به کار رفته‌اند. اما گذشت زمان باعث شد که عرفان و تصوف از یکدیگر فاصله بگیرند و همچنان که از نظر لغت بین این دو کلمه تفاوت‌های بسیار زیادی وجود دارد، از نظر اصطلاح نیز به صورت متفاوت به کار برده می‌شوند.[۱]

از منظر دکتر احمد عابدی، عرفان علمی است که به مسأله شناخت «حق» و «انسان کامل» می‌پردازد؛ و عارف به کسی می‌گویند که این دو مسأله را به خوبی درک کرده و به‌طوری با آن عجین شده باشد که به غیر خدای متعال توجهی نداشته باشد.[۲]

ابن‌سینا نیز عارف را این‌گونه معرفی می‌کند: کسی که فکر خود را متوجه قدس جبروت ساخته و تنها به آن توجه داشته و پیوسته از نور حق در سرّ خود برخوردار باشد؛ چنین کسی را عارف می‌نامند.[۳]

اما تصوف هرگز به دنبال شناخت حقیقی حقایق نبوده، بلکه تنها به یک سلسله‌ای در طریقت و برخی از ذکرها و اوراد اختصاص یافته است.[۴] و حتی با علم‌اندوزی نیز مخالفت داشته است چنانکه جنید بغدادی گفته است: «نشاید که مریدان چیزى آموزند، مگر آن چه در نماز بدان محتاج باشند و فاتحه و قل هو اللّه احد. و هر مریدى که زن کند و علم نویسد، از او هیچ نیاید.»[۵] از سوی دیگر عرفا همگی جزو عالمان و حکیمان بزرگ بوده‌اند. اما صوفیه کسانی هستند که غالبا از علم و دانش عقلی و نقلی بی‌بهره هستند.[۶]

ریشه اصلی پیدایش عرفان اسلامی، در خود تعالیم اسلام و قرآن و حدیث می‌باشد. اما تصوف یک منشأ واحد نداشته و عوامل خارجی از قبیل فلسفه افلاطونی و رهبانیت مسیحی و ترک دنیای بودایی و ریاضت مرتاضان هندی و زهد و افراط و تفریط‌های برخی مسلمانان جاهل در پیدایش آن دخالت داشته است.[۷]

عرفان … چیزی است که علامه طباطبائی و حضرت امام خمینی (رضوان الله تعالی علیهما) به شاگردان خود عرضه داشتند. و خودشان از طریق مجتهدان و عارفان بزرگی چون آیهالله شاه‌آبادی، میرزا مهدی آشتیانی، میرزا جواد ملکی تبریزی، مرحوم قاضی، آقامحمدرضا قمشه‌‌ای، میرزا ابوالحسن جلوه، بهاری، ملاحسنیقلی همدانی، سید احمد کربلائی و قاضی بزرگ و سیدعلی شوشتری و … به دست آورده بودند.

هرکدام از این بزرگان و عارفان از نظر علمی در قله زهد و پاکی نفس بوده و سراسر زندگیشان انس با خدا و معنویت بوده، وهیچ نقطه ضعفی را کسی از آنان سراغ نداشته، بلکه سیره عملی آنان مشعل هدایت و عرفان بوده است. و از نظر علمی نیز هرکدام در فقه و اصول مجتهدی مسلم و در فلسفه و عرفان نظری، ید بیضا داشته‌اند.

از قرن هفتم به بعد، عرفان به معنای یک مکتب فکری بسیار دقیق فلسفی به کار برده شده است که به بحث از شناخت حق و انسان کامل می‌پردازد و همچون فلسفه از برهان‌های عقلی و دقت‌ها و ظرافت‌های زیاد برخوردار است. و تفاوت آن با فلسفه در این است که فلسفه علمی است که به دنبال شناخت حقایق است از طریق بحث و استدلال‌های خشک فلسفی و برهانی، اما عرفان به دنبال شناخت از طریق کشف و ذوق تصفیه باطن می‌باشد. از آن زمان به بعد عرفان به صورت یک مکتب بسیار دقیق و پویا متحرک مطرح شد.

[۱] در خانقاه بیدخت چه می‌گذرد؟، ص ۱۳و۱۴٫

[۲] در خانقاه بیدخت چه می‌گذرد؟، ص ۱۱٫

[۳] اشارات و تنبیهات، ج۳، ص ۳۶۹٫

[۴] در خانقاه بیدخت چه می‌گذرد؟، ص۱۴٫

[۵] تذکره الاولیاء، ج۲، ص۲۵٫

[۶] در خانقاه بیدخت چه می‌گذرد؟، ص ۱۴٫

[۷] در خانقاه بیدخت چه می‌گذرد؟، ص ۱۵

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33679