1 فوریه, 2016

کد مطلب : 4230

مقالات عرفانی

عرفان باطن و مقصود شریعت

موضوع عرفان طهارت، پاک کردن و آماده کردن قلب جهت دریافت‌های شهودی و مشاهده وحدت شخصی وجود است و سیر و سلوک به مجموعه‌ای از برنامه‌های سلوکی اعم از واجبات، مستحبات، اذکار و ریاضت‌های شرعی به جهت آماده‌سازی قلب جهت دریافت‌های باطنی گفته می‌شود.

بسم‌الله الرحمن الرحیم

عرفان باطن و مقصود شریعت

کلیه عبادات و فروعات دین اعم از واجب و مستحب دارای هدف، آثار و نتایجی است که در ابعاد مختلف فردی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و … است.

قاعدتاً از میان تعالیم شریعت که آثار متفاوتی دارند برخی آثار و نتایجی که بیان‌شده، اصلی و هدف هستند و برخی دیگر عرضی و در کنار آثار و نتایج اصلی مفید فایده هستند.

مثلاً زمانی که پدر و مادری می‌خواهند فرزندشان را ترغیب به خواندن نماز کنند برخی فواید نماز را در حد درک و فهم کودک بیان می‌کنند از قبیل اینکه اگر نماز بخوانی خدا دوستت دارد و وارد بهشت می‌شوی، شیطان ناراحت می‌شود، بقیه دوستت دارند، می‌گویند چه بچه خوبی هستی، کارهای بدت با نماز پاک می‌شود و … . بیان همه‌ این موارد برای این است که بالاخره یکی از این موارد حسب درک و فهم روی کودک اثر بگذارد و میل و رغبت لازم جهت نمازخواندن ایجاد شود، اما نکته اینجاست که مهم‌ترین هدف و اثر کدام است؟

برای همین نماز آثار و فواید مختلفی از جمله اینکه «تنهی عن الفحشاء و المنکر»، قربان کل تقی، نماز شکر به درگاه خداوند است، نماز کفاره گناهان بین دو نماز است، معراج مؤمن، نور چشم رسول خداوند است و ده‌ها اثر و فایده دیگر برای آن بیان‌شده است.

نکته این است که حقیقتاً فایده اصلی و مهم‌ترین اثر نماز کدام است؟ یا اینکه برای روزه آثار مختلفی بیان‌شده است که حسب موضوع و بحث روی روزه بیشتر توضیح می‌دهیم.

برخی آثار روزه بر ابعاد وجودی انسان

برای روزه آثاری مثل سلامت جسم، یاد تشنگی و گرسنگی روز قیامت، یاد فقرا و نیازمندان، سپری در برابر آتش جهنم، کفاره گناهان، جهاد، کسب تقوا و فواید و آثار دیگری بیان‌شده است.

در علم اخلاق بهترین عبادت برای کنترل قوای نفس و کسب تقوا را روزه می‌دانند؛ زیرا روزه باعث کسر قوه‌ غضب، شهوت، عقل و خیال می‌شود. کاملاً قطعی و مسجل است که در ماه مبارک رمضان و دیگر ایامی که انسان روزه است و در ساعات انتهایی شهوت در انسان فروکش می‌کند و بسیار کم می‌شود و رغبت به امور جنسی و دیگر مصادیق شهوت کم می‌شود، غضب کاسته می‌شود و روزه‌دار کمتر و دیرتر عصبانی می‌شود، حتی اشخاص خیال‌پرداز که درگیر تخیلات و اوهام هستند کمتر در خیالات و اوهام سیر می‌کنند و قوه‌ عاقله نیز از افراط به حد اعتدال نزدیک می‌شود، در آمار و گزارش‌های منابع قضایی و امنیتی مشهود است که جرائم در ماه مبارک رمضان به‌طور محسوس کاهش می‌یابد. این مهم‌ترین دلیل بر این مدعاست که روزه موجب کاهش قوای نفس شده و به طبع موجب کاهش جرائم و ناهنجاری‌ها می‌شود.

اما آنچه مهم است این نکته است که اثر اصلی روزه که شریعت آن را وضع کرده است هیچ‌کدام از این‌ها نیست، هرچند همه هست اما غایت و اثر اصلی تأثیر روزه بر قلب و دل انسان است.

در فریضه زکات و خمس نیز این مسئله صدق می‌کند که آثاری از قبیل برکت مال، کفاره گناهان، افزایش رزق، سلامتی، عمر طولانی و فواید دیگر برای زکات بیان‌شده است اما طبق آیه شریفه «خذ من اموالهم صدقه تطهرهم و تزکیهم بها»[۱] و یا خطبه فدکیه حضرت صدیقه طاهره (س) «جعل الله الزکاه تزکیه للنفس و نماء فی الرزق»[۲] طهارت و پاکی باطن و جان را دلیل اصلی و فلسفه اصلی وجوب زکات دانسته است.

در همین خطبه فدکیه حضرت صدیقه طاهره (س) علت وجوب نماز را «تنزیها عن الکبر» و روزه را «تثبیتاً للاخلاص » بیان کرده‌اند که هر دو به اثر این دو عبادت بر جان‌ودل انسان اشاره می‌کند.

در حج هم قطعی است که برکات و اثر این مناسک ابتدا بر جان و قلب انسان است و به حدی در این مناسک روح و جان مؤمن سرشار می‌شود که یک‌بار حج واجب برای تمام عمر نیز کفایت می‌کند.

غایت همه عبادات اثرگذاری بر دل و قلب

بنابراین آنچه محرز و قطعی است که این ظواهر شریعت و عبادات و فروعات و مستحبات دین زمینه‌ای برای صفای جان و باطن مردم است و هدف همه‌ی این‌ها قلب مؤمن است.

قلب حرم الهی است که باید از هر چه غیر خداست رها شود چه از جنس رذایل اخلاقی مانند کبر و ریا و حسد و نفاق و … باشد و چه از جنس تعلقات مادی مانند مال و همسر و فرزند و شغل و … .

اگر دل و قلب از غیر خدا خالی شد، خدا در این دل ساکن می‌شود و دل به نور خدا روشن می‌شود، دل به حب و انس به خدا می‌رسد. از ذکر و یاد خدا لذت می‌برد.

هدف دین و شریعت اصلاح قلب است که این جزو مسلمات آیات و روایات است. ایمان، توحید، کفر، شرک و نفاق مربوط به قلب است و عبادات و فروعات هدفشان قلب است. هرچند گاهی به آثار و نتایج دیگر بیشتر توجه می‌شود که این نوعی غفلت از اصل است.

موضوع فقه، اخلاق و عرفان

موضوع علم فقه، احکام و کیفیت انجام تکالیف و وظایف شرعیه است که گفتیم هدف این تکالیف شرعیه اصلاح قلب و اثرگذاری روی قلب انسان است.

در علم اخلاق موضوع، قوای نفس و راه‌های کنترل، شناخت رذایل و فضایل و درمان رذایل اخلاقی و آراستگی به فضائل اخلاقی مطرح است.

اما موضوع عرفان طهارت، پاک کردن و آماده کردن قلب جهت دریافت‌های شهودی و مشاهده وحدت شخصی وجود است و سیر و سلوک به مجموعه‌ای از برنامه‌های سلوکی اعم از واجبات، مستحبات، اذکار و ریاضت‌های شرعی به جهت آماده‌سازی قلب جهت دریافت‌های باطنی گفته می‌شود.

آن‌گونه که مربی یک ورزشکار بسته به نوع ورزش تمرینات خاصی به شاگرد خود می‌دهد که با تمرینات دیگر ورزش‌ها کاملاً متفاوت است. در عرفان نیز تمرینات و ریاضت‌ها متمرکز بر اصلاح و رشد قلب و صفای دل سالک است. اگر استاد عرفان به سالک رجوع به رساله عملیه و یادگیری دقیق احکام را امر می‌کند هدفش این است که سالک با رعایت درست و صحیح شریعت و عبادات، صفای باطن پیدا کند و الا اگر وضو و نماز باطل باشد که باعث نورانیت قلب و باطن نمی‌شود، اگر استاد برنامه اخلاقی به سالک بدهد هدف اخلاق نیست بلکه استفاده از اخلاق و تعادل قوا جهت صفای دل و قلب سالک و رشد قلبی اوست.

مراحل ۳ گانه سلوک

در اشارات و تنبیهات ابن‌سینا و بحث مقامات عارفان دقیقاً به این نکته اشاره می‌شود که در عرفان ۳ مرحله مهم وجود دارد. تخلیه، تحلیه و تجلیه که هر ۳ مربوط به قلب سالک است.

در تخلیه هر چه غیر از خدا و هر آنچه مورد رضای خداوند نیست باید از قلب سالک بیرون برود و یک استاد برای این مرحله برنامه‌های خاص سلوکی که مبتنی بر شرع مقدس است به سالک می‌دهد و با عمل سالک از این مرحله عبور و قلبش را برای مرحله دوم مهیا می‌کند.

در تحلیه که آراستگی است آن چیزهای که مطلوب خداوند است که بخشی از آن فضایل اخلاقی و علی‌الخصوص برخی صفات عالیه و مراقبات قلبی است مورد توجه استاد و سالک است که در این مرحله نیز با دستوراتی کاملاً مبتنی و منطبق بر شریعت تحلیه صورت می‌پذیرد و قلب نورانی سالک برای مهم‌ترین مرحله آماده می‌شود.

شاید در علم اخلاق به نحوی پس از این مرحله به‌نوعی کار تمام‌شده است و از این به بعد با مراقبه بر رذایل و فضایل اخلاقی و دوام ذکر خود را از گزند نفس حفظ می‌کنند، اما در سلوک عرفانی در این مرحله کار تمام‌شده نیست و مرحله سوم بسیار مهم است.

تفاوتی از اخلاق و عرفان

از نکات مهم در تفاوت اخلاق و عرفان این است که در اخلاق انسان تا آخر عمر باید مراقب نفس و قوای نفس باشد که از حد اعتدال خارج نشود و گزندی به انسان نرساند اما در عرفان با صعود به‌مراتب بالاتر انسان برای همیشه می‌تواند از گزند نفس و تیررس شیطان خارج شود.

در عرفان مرحله مهم و حساس که حتماً نیاز به استاد دارد مرحله تجلیه است. تجلیه یعنی افزایش لطافت قلب جهت تجلی الله تعالی بر قلب و دریافت حقایق عالم از طریق مشاهدات قلبی و مکاشفات الهی.

برای تجلیه نیز برنامه و دستورالعمل خاص سلوکی و عرفانی لازم است.

یک سری ورزش‌های عمومی مانند ورزش صبحگاهی، پیاده‌روی، نرمش و … برای حداقل سلامتی عمومی مردم لازم است، برای کسی که بخواهد سالم‌تر و تندرست‌تر و قوی‌تر باشد این حد ورزش کفایت نمی‌کند و باید تمرین و ورزش بیشتری داشته باشد؛ اما برای کسی که بخواهد به‌طور کاملاً حرفه‌ای و قهرمانی ورزش کند و مقام بین‌المللی کسب کند نیاز به مربی خاص و تمرین ویژه با تلاش و زحمت فراوان است و اکتفا به ورزش صبحگاهی و نرمش برای قهرمانی جهان کافی نیست.

فقه و ظاهر شریعت حداقل تمرین روح برای نجات بشر از دوزخ است و برای کسی که مراتب بالاتر و درجات بهتری را طلب می‌کند خودسازی و اخلاق لازم است تا روح سالم‌تر و کامل‌تر و نورانی‌تر محشور شود و به درجات بالاتر برسد.

اما برای کسی که حد اعلای کمال انسانی را طلب کرده و بزرگ‌ترین مطلوب عالم را که الله تعالی است را هدف قرار داده است، اکتفا به ظواهر شریعت و حداقل‌ها کافی نیست و رسیدن به مقام فنا و بقای در فنا حاصل نمی‌شود.

بنابراین عرفان طریقی است که از شریعت استفاده می‌کند تا به حقیقت برسد؛ و این طریق حجیت دارد و کاملاً منطبق بر شریعت است و ادله و قرائن آن در آیات و روایات و علی‌الخصوص در ادعیه و زیارات صریح‌تر و شفاف‌تر است.

اشاره رهبری به حجیت عرفان مشروع

چنانچه مقام معظم رهبری نیز در بیانیه به کنگره بزرگداشت مرحوم آیت‌الله میرزاعلی قاضی رحمه‌الله علیه به این حجیت طریق و انطباق بر شرع اشاره‌کرده و فرموده‌اند؛

این‌ها کسانى هستند که به پایبندى به ظواهر اکتفا نکردند، در طریق معرفت و طریق سلوک و طریق توحید تلاش کردند مجاهدت کردند کار کردند و به مقامات عالیه رسیدند؛ و مهم این است که این حرکت عظیم سلوکى و ریاضتى را نه با طرق من‌درآوردى و تخیّلى – مثل بعضى از سلسله‌ها و دکان‌هاى تصوّف و عرفان و مانند این‌ها – بلکه صرفاً از طریق شرع مقدّس آن‌هم با خبرویت بالا، به دست آوردند.[۳]

معظم‌له در قسمتی دیگر از پیام می‌فرمایند؛

این‌یک گذرگاه فوق‌العاده‌اى است؛ گذرگاه خاص‌الخاص است. براى ماها از این جهت حجّت است که ما بفهمیم این هم هست؛ این مقامات، این حرکت، این سلوک، این خلوص در راه خدا هست.[۴]

طریقت باید منطبق با شریعت باشد

نکته مهم و پایانی این است که ریاضت و مجاهدت عرفانی باید کاملاً منطبق بر شریعت باشد و الا قلب آن‌گونه که لازم است مهیای دریافت‌ها و مشاهدات الهی نمی‌شود و دچار انحراف شده و شیطان بر این دل مسلط می‌شود. چنانچه قرآن کریم تزکیه مردم را که مقصود پاکی قلوب و دل‌های مردم است را رسالت و وظیفه پیامبران برشمرده است[۵] و حتماً از ناحیه دین باید انجام شود و هر حرکت غیردینی و من‌درآوردی و یا تغییر و تحریف در شریعت قطعاً انحراف محض و محکوم به شکست و گمراهی است.

چنین طی این طریق بدون استاد و عارف کامل ممکن نیست و هر سالکی توان استفاده از اذکار و دستورالعمل‌ها و برنامه‌های عرفانی جهت رسیدن به مقصد را ندارد، لذا حافظ با اشاره به داستان موسی و خضر و لزوم تبعیت از ولی الهی در سلوک می‌فرماید؛

قطع این مرحله بی همرهی خضر مکن ـ ظلمات است بترس از خطر گمراهی[۶]

بیشترین و مهم‌ترین کارکرد استاد در عرفان در مراحل نهایی و به تعبیری در حجاب‌های نورانی است که خطرات بزرگی سالک را تهدید می‌کند.

والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته

متن سخنرانی حجت‌الاسلام موسوی اعظم؛ ایام شهادت امام صادق (علیه‌السلام)؛ منزل حاج محسن شرکت

پیوست‌ها

[۱]. سوره توبه / آیه ۱۰۳.

[۲]. خطبه فدک/ حضرت صدیقه طاهره (س)

[۳] . پیام مقام معظم رهبری به کنگره بزرگداشت مرحوم حضرت آیت‌الله میرزاعلی قاضی (قدس الله نفسه الزکیه) ـ تیر ۱۳۹۱

[۴] . همان

[۵] . هو الذی بعث فی الامین رسولا من انفسهم یتلوا علیهم ایاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه

[۶] . دیوان حافظ / غزل ۴۸۸

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=4230

مطالب مشابه

اشتباه در نماز عید فطر فرقه نعمت‌اللهی گنابادیه

جنایتی داعش‌گونه در غائله گلستان هفتم

نقد سجده بر قطب

نقدی بر کثرت‌گرایی صوفیان

اصول سیر و سلوک چیست؟

هفت آفت حرص در کلام حضرت امام صادق (ع)

مقدمات سعادت در دنیا و آخرت

از عزیمت آیت الله کمیلی خراسانی به لبنان تا تشکیل جلسات عرفانی

شرح کتاب مصباح الشریعه: آثار و فواید روزه

از جمله دستورات بیست و پنج گانه سلوکی: محافظت بر روزه ماه رمضان

نظرات

کلام استاد

کلیپ صوتی

زیارت و دیدار حضرت صاحب الزمان (عج)

ویژه نامه

امام رضا علیه السلام، نماد فضیلت‌ها

تقویم سلوکی

اعمال ماه ذی القعده

مناسبات ماه ذی القعده

ماه ذى القعده ، نخستین ماه ازماههاى حرام است که در آنها جنگ، حتّى با دشمنان اسلام حرام است; مگر این که جنگ برمسلمین تحمیل شود (سه ماه دیگر از ماههاى حرام، ذى الحجّه، محرّم و رجب است) آتش بس در این چهار ماه وسیله اى براى آرامش جامعه و توفیق براى حجّ وعبادت، حلّ مشکلات اقتصادى و بازنگرى در امر جنگ و یافتن نقطه پایان براى آن و سپس مرهم نهادن بر زخم هاى جانکاه ناشى از آن است. ماهى است که زوّار خانه خدا از اطراف و اکنافِ جهان به سوى خانه خدا حرکت مى کنند، گروهى به مدینه مى روند و قبر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و قبور ائمّه هدى(علیهم السلام) را زیارت مى کنند و آثار تاریخى که در جاى جاى این خاستگاه اسلامى وجود دارد را مى بینند و غرق لذّات روحانى مى شوند (هرچند نابخردان و جاهلان، بسیارى از این آثار عظیم و گرانقدر را از میان برده اند) گروه دیگرى راهى مکّه مى شوند و با انجام مناسک «عمره تمتّع» در انتظار مراسم بزرگ عبادى سیاسى حج مى نشینند و با طواف کعبه و شرکت درصفوف پرشکوه جماعت، روح و جانشان را تازه مى کنند . سیّد بن طاووس در فضیلت این ماه مى گوید: «ماه ذى القعده ماهى است که به هنگام شدّت و گرفتارى، زمان خوبى براى دعاست، و براى رفع ظلم و ستم و دعا بر ضد ظالم مؤثّر است. همچنین مى گوید: «این ماه «ماه اجابت دعاها» نامیده شده است; لذا باید اوقاتش را غنیمت شمرد و در آن روزه حاجت گرفت.