برشی از کتاب وصایای سلوکی

آداب غذا خوردن از منظر عرفان و سلوک

غذا اثر وضعی دارد؛ یعنی ممکن است از لحاظ حکم ظاهرِ شرعی خوردن غذا مباح باشد، ولی اگر لقمه‌ای شبهه‌ناک باشد باطن را ظلمانی می‌کند. البته نه هر شبهه بلکه آن‌جا که احتمال قوی می‌رود.

آداب غذا خوردن از منظر عرفان و سلوک

امام صادق علیه السلام به عنوان بصری می فرماید:«فَإِیَّاکَ أَنْ تَأْکُلْ مَا لَا تَشْتَهِیهِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الْحَمَاقَهَ وَ الْبَلَهَ»{۱}؛ مبادا چیزی را بخوری که بدان اشتها نداری، چرا که در انسان ایجاد حماقت و نادانی می‌کند.

سر سفره غذایی را تناول کند که به آن تمایل دارد. اگر به غذایی میل ندارد از آن صرف نظر کند هر چند آن غذا برای دیگران خوب و مطبوع باشد. انسان سر سفره به غذاهای رنگارنگ نگاه می‌کند، می‌بیند دیگران به طعام‌های بالاتری توجه دارند. امکان دارد نفسش همان چیزی که دیگران به آن توجه دارند را بخواهد، اگر تمایل واقعی او به این غذا نیست، باید از آن صرف نظر کند هر چند که نفسش دستور می‌دهد که آن غذا را بخورد.

حضرت می‌فرماید: اگر بدنت به غذایی نیاز ندارد نباید غذا را بخوری، گرچه به ظاهر خوب و لذیذ باشد، برای این‌که از جنبه طبی روی بدن انسان اثر منفی می‌گذارد. به‌طور کلی هم باید به غذا اشتها داشته باشد و هم غذایی که می‌خواهد میل کند، مورد نیاز بدن او باشد تا بر قوه و قدرت بدن او افزوده شود؛ نه این‌که غذایی بخورد که در ظاهر لذیذ است، اما بدن او را کسل و بی حال می‌کند و نمی‌تواند عبادات و واجبات را با نشاط و حضور قلب انجام دهد و نیاز به وقت گذاری جهت تخلیه و رفتن مکرر به بیت الخلأ بیش از حد ضروری پیدا می‌کند.

خوردن هنگام گرسنگی

«وَ لَا تَأْکُلْ إِلَّا عِنْدَ الْجُوعِ»؛ چیزی مخور مگر آنگاه که گرسنه باشی. در ابتدا تا کاملاً گرسنه نشده و میل به خوردن عارض نشد اقدام به خوردن نکند و بعد از خوردن باید شکم را پر نکند. کم‌خوری در بهداشت بدن و نورانیت قلب تأثیر به سزا دارد.

«قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَنْ‏ قَلَّ‏ طَعَامُهُ‏ صَحَّ بَدَنُهُ وَ صَفَا قَلْبُهُ وَ مَنْ کَثُرَ طَعَامُهُ سَقُمَ بَدَنُهُ وَ قَسَا قَلْبُهُ»؛{۲}؛ امام علی علیه السلام فرمود: کسی که خوراکش کم باشد بدنش سالم می‌ماند و قلبش نورانی می‌شود و کسی که پرخوری کند به مریضی بدن و قساوت قلب مبتلا می‌شود. تا گرسنه نشدیم غذا نخوریم و با حالت اشتها از غذا دست بکشیم. اگر معده را پر کردیم لذت طعام از بین می‌رود و سنگینی غذا بر بدن حاکم می‌شود.

حلال خوری

«وَ إِذَا أَکَلْتَ فَکُلْ حَلَالًا وَ سَمِّ اللَّهَ وَ اذْکُرْ حَدِیثَ الرَّسُولِ صل الله علیه و آله و سلم مَا مَلَأَ آدَمِیٌّ وِعَاءً شَرّاً مِنْ بَطْنِهِ فَإِنْ کَانَ وَ لَا بُدَّ فَثُلُثٌ لِطَعَامِهِ وَ ثُلُثٌ لِشَرَابِهِ وَ ثُلُثٌ لِنَفَسِهِ»؛ چون خواستی چیزی بخوری از حلال بخور و نام خدا را ببر. و به خاطر آور حدیث رسول اکرم صل الله علیه و آله و سلم را که فرمود: آدمی‌ هیچ ظرفی را بدتر از شکمش پر نکرده است.

بناءً علی‌هذا اگر به‌قدری گرسنه شد که ناچار از تناول غذا گردید، پس به مقدار ثُلث شکم خود را برای طعامش بگذارد، و ثلث آن را برای آبش، و ثلث آن را برای نفَسش.

باید غذای حلال و پاکیزه را انتخاب کنیم. ببینیم کدام غذا حلال است و کدام غذا حرام است. باید از لقمه‌ حرام و شبهه‌ناک پرهیز کنیم. به ‌ویژه وقتی که به مهمانی دعوت ‌شود. شخص سالک باید بداند این‌طور نیست که آزاد باشد به هر خانه‌ای برود و سر هر سفره‌ای بنشیند.

درباره رفتن به جاهایی که از ما دعوت می‌شود باید مراقب باشیم؛ چون غذا اثر وضعی دارد؛ یعنی ممکن است از لحاظ حکم ظاهرِ شرعی خوردن غذا مباح باشد، ولی اگر لقمه‌ای شبهه‌ناک باشد باطن را ظلمانی می‌کند. البته نه هر شبهه بلکه آن‌جا که احتمال قوی می‌رود.

بعضی از اولیاء اللّه بودند که اگر در غذا اشکالی بود متوجه می‌شدند. در داستانی خواندم که لقمه را در دهان گذاشت حالت تهوع به او دست داد و لقمه را از دهان بیرون آورد.

درباره شخصی نقل می‌کنند که غذا را به صورت خون دیده بود. افرادی که به مکاشفات روحی ‌برسند متوجه اشکال غذا می‌شوند. آن‌هایی هم که متوجه نمی‌شوند باید حتی المقدور اجتناب کنند؛ چون حلال دنیا محاسبه می‌شود.

«عَنْ جُنَادَهَ بْنِ أَبِی أمید [أُمَیَّهَ] قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام فِی مَرَضِهِ الَّذِی تُوُفِّیَ فِیه …فَقُلْتُ عِظْنِی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّه … وَ اعْلَمْ أَنَّ فِی حَلَالِهَا حِسَاباً وَ حَرَامِهَا عِقَاباً وَ فِی‏ الشُّبُهَاتِ‏ عِتَاب»؛{۳} جناده ابن امیه گوید: در مرضی که حسن بن علی علیهما السلام از دنیا رفتند به خدمتشان رسیدم …گفتم ای پسر رسول خدا من را موعظه کنید … فرمود: بدان در حلال دنیا حساب و در حرام آن مجازات و در شبهات آن عتاب است. معاتبه غیر از مجازات است. معاتبه؛ یعنی گِله می‌کنند که چرا از لقمه‌ شبهه‌ناک و دعوت‌های ناجور اجتناب نکردی؟!

«وَ اذْکُرْ حَدِیثَ الرَّسُولِ»؛ وقتی سر سفره‌ غذا می‌نشینیم این حدیث پیغمبر صل الله علیه و آله و سلم درباره‌ غذاخوردن را به یاد آوریم که فرمود: «مَا مَلَأَ آدَمِیٌّ وِعَاءً شَرّاً مِنْ بَطْنِهِ»؛ فرزند آدم ظرفی را بدتر از شکم پر نکرده است.

تقسیم‌بندی فضای معده

معده ظرفی برای خوردن است، باید دقت شود که ظرف معده را به سه قسمت تقسیم کرد:

«فَإِنْ کَانَ وَ لَا بُدَّ فَثُلْثٌ لِطَعَامِهِ وَ ثُلْثٌ لِشَرَابِهِ وَ ثُلْثٌ لِنَفَسِهِ»؛ بخش اول معده را برای مواد غذایی قرار دهد. ‌بخش دوم معده را برای نوشیدنی قرار دهد؛ هر چیزی که مانند آب و دوغ حالت سیال و مایع دارد. بخش سوم از معده را برای هضم غذا و تنفس‌ قرار دهد.

نقش تغذیه در پیشرفت روح

انسان می‌تواند نَفس را از راه‌های دیگر ریاضت بدهد؛ پس چرا حضرت روی مسأله‌ غذا تکیه می‌کند؟ خوردن و آشامیدن برای پرورش بدن مسأله‌ مهمی است نباید دست کم بگیریم. رشد بدن از راه تغذیه است. اگر تغذیه سالم باشد بدن هم سالم می‌ماند. ما روح را در مرکب بدن سالم ترقی می‌دهیم.

اگر سالک به امراض و بیماری‌ها از قبیل سوء هاضمه و زخم معده و غیره مبتلا باشد، نمی‌تواند در راه خدا پیشرفت کند. انسان به علت بی‌احتیاطی‌ در مسایل بهداشتی، غذا خوردن و پرخوری یا خوردن غذاهایی که تمایل ندارد همیشه باید به پزشک مراجعه و دارو استفاده کند؛ لذا از سلوک باز می‌ماند.

سؤال: آیا از عوامل ریاضت نفس این است که ما از غذا لذت نبریم؟ جواب: خیر، انسان از نعمت خدا لذت می‌برد. حضرت فرمود: چیزی را که به آن اشتها ندارید نباید بخورید؛ یعنی باید از غذایی بخورید که تمایل دارید و از آن لذت می‌برید و برای بدنتان فایده دارد.

زیاده روی در خوردن گوشت

سؤال: آیا گوشت نخوردن جزء ریاضت‌ها است؟ جواب: خوردن گوشت برای بدن لازم است. مخصوصاً آن‌هایی که ضعف بدن دارند و لاغر اندام هستند. اما زیاده روی در خوردن گوشت اثرات منفی دارد.

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه درباره امام علی علیه السلام می‌گوید: «و لا یأکل اللحم إلا قلیلا و یقول لا تجعلوا بطونکم‏ مقابر الحیوان»؛{۴} حضرت علی علیه السلام گوشت کم می‌خورد و می‌فرمود: شکمتان را مقبره‌ حیوانات قرار ندهید. بنابراین نباید در مصرف گوشت زیاده‌روی کرد.

پی نوشت:

۱-حدیث عنوان بصری، بحارالانوار کتاب فضل العلم

۲-علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج ‏۵۹، باب ۸۸، ص ۲۶۸٫

۳-خزاز رازی، کفایه الأثر فی النص على الأئمه الإثنی عشر، ص ۲۲۷٫

۴-ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید، ج ۱، ص ۲۶٫

منبع: کتاب وصایای سلوکی شرح « حدیث عنوان بصری»، فصل سوم: وصیت‌های امام صادق علیه السلام -از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31148