27 آگوست, 2015

کد مطلب : 1025

عارف اسلامی

آشنایی با ابن فارض

ابن فارض انصافاً در رقاء و علوّ درجه شعرى و رسانیدن مطالب عرفانى بیداد مى‌کند و حقّاً مى‌توان گفت که ابن فارض در عرفان و شعر عرب، به مثابه حافظ شیرازى در عرفان و شعر فارسى است.

بسم الله الرّحمن الرّحیم

آشنایی با ابن فارض

أبى حَفْص بن أبى الحسن بن المُرشد حَمَوىّ معروف به ابن فارض مصرى

از بزرگان عرفای اسلامی به‌شمار می‌آید. اشعار عرفانی او در نقطه اوج قرار دارد. دو قصیده خمریه و تائیه او در میان محققان، درخشش بی‌نظیری داشته است و شرح‌های فراوانی بر آن نگاشته‌اند. ابن‌فارض در سال ۶۳۲ق درگذشت.

شاگردان ابن‌فارض می‌گویند: در قصیده تائیه تمام هفت‌صد‌و‌پنجاه بیت در حال جذبه گفته شده است و شیخ‌شمس‌الدین ایکی، از شاگردان صدر‌الدین قونوی می‌گوید:

«در پایان جلسات درس استاد، یک بیت از قصیده «نظم السلوک» (= قصیده تائیه) مطرح و شیخ بر زبان عجمی، معانی و سخنان عجیبی می‌گفتند و بسیار می‌فرمود: صوفی می‌باید که این قصیده را یاد گیرد… و آنچه شیخ سعید فرغانی در مشارق الدراری که شرح فارسی قصیده تائیه است و منتهی المدارک که شرح عربی این قصیده است، آورده‌اند از برکت انفاس صدر‌الدین قونوی است»؛[۱]

ابن فارض در کلام علامه طباطبائی(ره)

ابن فارض در عرفان و شعر عرب بى مانند است؛ همانطور که حافظ شیرازى در عرفان و شعر پارسى مانند ندارد.

فقط اشعار تائیّه ابن فارض بین هفتصد و شصت و یک بیت است و انصافاً عالى و راقى سروده است.

ابن فارض در کلام آیت الله قاضی(ره)

مرحوم قاضى با اینکه حافظ شیرازى را عارفى کامل می‌دانستند، و اشعار مختلف او را شرح منازل و مراحل سلوک تفسیر می‌فرمودند؛ ولى معتقد بودند که ابن فارض که شاگرد محیى‌الدّین است از وى اکمل است؛ و از «دیوان حافظ» و از اشعار ابن فارض در «نَظمُ السُّلوک» (تائیّه کبرى) و غیره بر این مطلب شواهدى ‌ذکر مى‌نموده‌اند. از جمله می‌فرموده‌اند: در تمثیل و بیان اصالت عشق و تَیَمان و محبّت خداوندى، حافظ می‌گوید:

عشق تو در وجودم و مهر تو در دلم با شیر اندرون شد و با جان بِدَر شود

و همین محبّت و عشق را ابن فارض بدین عبارت بازگو می‌کند که‌

وَ عِنْدِىَ مِنْها نَشْوَهٌ قَبْلَ نَشْأتى مَعى أبَدًا تَبْقَى وَ إنْ بَلِىَ الْعَظْمُ

یعنى «عشق و مستى من از شراب او، پیش از خلقت و ایجاد من است؛ و همینطور إلى الأبَد باقى خواهد ماند اگرچه استخوانم بپوسد.»

حافظ ابتداى عشق را بَدْوِ خلقت مادّى و طبیعى گرفته، و انتهایش را مرگ طبیعى میداند. امّا ابن فارض ابتدایش را قبل از خلقت (به هزاران و هزاران سال) که تا بى نهایت پس از خلقت باقى خواهد ماند میداند.

و حقّاً ابن فارض در این بیت معنى تجرّد از زمان و مکان را براى نفس آدمى، و ابدیّت و ازلیّت را براى وى در سیر مدارج نزول و صعود، در این نکته گنجانیده است که شعر حافظ بدین ذِروه نرسیده است.

تشیع ابن فارض

مرحوم قاضی می‌فرمایند:

اصولًا در صدر اوّل و زمان‌هاى پیشین، مسأله تشیّع صورت دیگرى داشت؛ و غالباً بزرگان از علماء و عرفاء در حقیقت شیعه بوده‌اند ولى ناچار از نقطه نظر ضرورت تقیّه مى‌کردند؛ و سعى مى‌کردند که آن حقیقت را بطوریکه مصادم با مزاحمت‌هاى خارجى نگردد در خود حفظ کنند؛ و لذا با کتمان، به شکلى خود را نگه مى‌داشتند، و ازاشاعه‌اش مگر به رمز و اشاره و کنایه خوددارى مى‌کردند. ابن فارض دو بیت دارد که در رسانیدن عقد ولایت او به اهل بیت علیهم السّلام کمال روشنى و وضوح را دارد؛ مى‌گوید

ذَهَبَ الْعُمْرُ ضیاعًا وَ انْقَضَى باطِلًا إذْ لَمْ أفُزْ مِنْکُمْ بِشَىْ‌

غَیْرَ ما اولیتُ مِنْ عِقْدى وَ لا عِتْرَهِ الْمَبْعوثِ مِنْ ءَالِ قُصَىْ

«عمر من ضایع شد و به باطل سپرى گشت؛ چرا که من به هیچ وجه به حقیقت شما نرسیدم و کامیاب نشدم، غیر از عَقد و گره ولایت عترت برانگیخته شده به حقّ از اولاد قُصَىّ (عترت و خاندان محمّد بن عبد الله … ابن قُصَىّ) که آن به من رسیده است.»

یعنى نتیجه یک عمر سیر و سلوک إلَى اللَه، وصول به ولایت عترت طاهره و گره خوردن و عقد ولاءِ ایشان است که بطور مِنْحه و بخشش به من اعطاء شده و من از آن کامیاب و فائز گردیده‌ام.

از اینجا بدست مى‌آید که: همانطور که مرحوم قاضی فرمودند وصول به مقام توحید و سیر صحیح إلَى اللَه و عرفان ذات احدیّت عَزّ اسمُه بدون ولایت امامان شیعه و خلفاى به حقّ از علىّ بن أبى طالب و فرزندانش از بتول عذراء صلواتُ الله علَیهم محال است و سیر و سلوک صحیح و بى غِشّ و خالص از شوائب نفس امّاره، بالاخره سالک را به عترت طیّبه میرساند، و از انوارجمالیّه و جلالیّه ایشان در کشف حُجُب بهرمند مى‌سازد. و ابن فارض که مسلّماً از عامّه بوده و مذهب سنّت را داشته است و حتّى کنیه و نامش أبو حَفْص عُمَر است، در پایان کار و آخر عمر از شرب مَعین ولایت سیراب و از آب دهان محبوب ازل سرشار و شاداب گردیده است.

آیت الله حاج شیخ محمّد جواد انصارى همدانى(ره) می‌فرمودند:

بسیارى از بزرگان سابق که از کلمات آنان استفاده مى‌شود که سنّى مذهب بوده‌اند، آنها این معنى را تقیّهً ابراز مى‌نمودند و الّا آنها شیعه بوده‌اند. ابن فارض در آخر قصائدش تعریف از أبابکر می‌کند و علّت آن را پیرمردى قرار میدهد، و تعریف از عمر میکند و علّت آنرا کشف قرار میدهد، لکن چون تعریف از أمیر المؤمنین علیه السّلام میکند علّت آنرا وصىّ بودن آن حضرت قرار میدهد. و درست بواسطه این تعریف، تخریب خلفاى سابق را می‌کند.

اساتید:

محیى الدّین عربى

***

دیوان ابن فارض

این دیوان در معارف إسلام و سیر و سلوک و مقامات روحانى و کمالات انسانى است که در بین قصائد عربى بى نظیر است؛ بر دیوان ابن فارض شرح‌هاى بسیار نوشته‌ اند از جمله شرحى است از شیخین: حسن بورینى و عبد الغنى نابلسى که به طبع رسیده است.

نظم السلوک یا تأئیّه کُبْرَاى

تائیه کبری در واقع، قصیده ای است ۷۶۱ بیتی از دیوان وی که به صورت مستقل به چاپ رسیده است. وی در این قصیده مقام انسان کامل را توصیف کرده و تمام مراحل سلوک را با نظمی بدیع و سبکی لطیف آورده است

شرح‌های تائیه

آیت الله حاج میرزا على آقا قاضى رضوانُ الله عَلیه مى‌فرمودند:

ابن فارض شاگرد محیى الدّین بوده است، روزى محیى الدّین به ابن فارض گفت: شما شرحى براى قصیده تائیّه خود بنویسید! ابن فارض در جواب مى‌گوید: شیخنا، این «فتوحات مکّیّه» شما شرح تائیّه ابن فارض است.[۲]

ابن فارض در کلام علامه آیت الله حسینی طهرانی

علامه آیت الله حسینی طهرانی دربارۀ ابن فارض می فرمایند:

بسیارى از اشعار ابن فارض بالاخصّ در نظم السّلوک (تائیّه کبرى) صراحت در فناء مطلق دارد.[۳]

ایشان در نور ملکوت قرآن بعد از نقل گفتار آلکسیس کارل مبنی بر اینکه عرفان مسیحیّت، معرّف عالی‌ترین شکل فعّالیّت مذهبى است، و آن را در مقابل عرفان مشرق زمین قرار داده و عرفان مشرق زمین را عرفان هندوها و تبّتى‌ها دانسته، و از عرفان اسلام چشم پوشیده است‌ می‌فرمایند :

آیا شش جلد «مثنوى» مولانا که تمامش در همان دیباجه و عنوانش: «بشنو از نى چون حکایت میکند» منطوى است، از تمام عرفان مسیحیّت و توحید خود مسیح عالى‌تر نیست؟! آیا «دیوان حافظ شیرازى» که تمامش در همان غزل اوّل: «ألا یا أیّها السّاقى أدِرْ کَأْسًا وَ ناوِلْها» گنجانیده شده است، کافى براى بصیرت وى نبود؟ آیا «نظم السّلوک» یعنى تائیّه کُبراى ابن فارض که حقّاً یک دوره کامل و تمام از تمام منازل سیر و سلوک و بیان اعلى درجه از توحید و عرفان است صدها بار از آنچه در انجیل آمده است دقیق‌تر و عمیق‌تر و صاف‌تر و ظریف‌تر در نشان دادن لطائف عرفان نبوده است؟![۴]

خمریّه

خمریّه او از خمریّه‌هاى معروف و مشهور است و با این بیت شروع مى‌شود:

شَرِبنا على ذکر الحبیب مُدَامَه سَکرنا بها من قبل أن یُخلق الکرمُ‌

و مجموعاً چهل و یک بیت است؛ و در دیوان او چاپ بیروت، سال۱۳۸۲ از ص ۱۴۰ تا ص ۱۴۳ آمده است‌

«فناى در ذات» از زبان ابن فارض

ابن فارض در باره سیر و سلوک إلى الله و «فناى در ذات» می‌فرماید:

انسان به جائى مى‌رسد که: تمام وجودش علم و ادراک محض مى‌شود، چشمش مى‌شنود، و گوشش مى‌بیند؛ و زبانش مى‌بیند، و چشمش نجوى مى‌کند و به پنهانى سخن مى‌گوید، و دستش سخن مى‌گوید و مى‌شنود؛ و به طور کلّى با هر عضو از اعضایش، همه کارها را انجام مى‌دهد؛ و این همان فناى در ذات است که در آنجا علم و قدرت و تمام صفات مندکّ مى‌شود و چیزى غیر از ذات نیست‌؛[۵]

منبع: عرفان و حکمت

۱- عبدالرحمن جامی، نفحات الانس، ص۵۴۱

۲- مهر تابان، ص ۲۶۳

۳- مهر تابان، ص ۲۶۲

۴- نور ملکوت قرآن(ج‌۳، ۴۱

۵- (دیوان ابن فارض، چاپ بیروت، سال۱۳۸۲ ه.ق، ص ۱۰۰ تا ص ۱۰۲، بیت ۵۷۸ از تائیّه کبرى تا بیت ۶۰۱)

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=1025