برشی از کتاب وصایای سلوکی

آزادى مذهب و برده‌داری در اسلام

آزادى مذهبى یعنى ترک اجبار پیروان مذاهب دیگر براى پذیرش اسلام. مسأله آزادى مذهبى منحصر به ادیان آسمانى و اهل کتاب مانند یهود و نصارى است و شامل بت پرستان نمی‌‏شود؛

آزادى مذهب و برده داری در اسلام

آزادى مذهبى؛{۱} یعنى ترک اجبار پیروان مذاهب دیگر براى پذیرش اسلام. مسأله آزادى مذهبى منحصر به ادیان آسمانى و اهل کتاب مانند یهود و نصارى است و شامل بت پرستان نمی‌‏شود؛ زیرا بت پرستى مذهب و آئین نیست که محترم شمرده شود، بلکه انحطاط، خرافه، انحراف و بیمارى تقلید کورکورانه از پدران و اجداد خود است که در هر حال و به هر قیمت باید ریشه کن شود.

شدت و خشونت درباره مشرکان به این معنا نیست که راه بازگشت به روى آن‌ها بسته شده باشد، بلکه در هر حال و در هر لحظه بخواهند می‌‏توانند جهت خود را تغییر دهند؛ لذا بلافاصله می‌فرماید اگر آن‌ها به سوى حق‏ باز گردند، نماز را بر پا دارند و زکات را ادا کنند رها سازید و مزاحمشان نشوید. در صورت توبه با سایر مسلمانان تفاوتى ندارند و در همه احکام و حقوق با آن‌ها شریکند؛ زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است و کسى را که به سوى او باز گردد از در خود نمى‌راند.{۲}

اسرار برده‌داری

این‌که در جنگ‌هایی که اتفاق می‌افتد اسرا را برده و کنیز می‌گیرند و در خدمت دیگران در می‌آیند اسرار و حکمت‌های زیاد وجود دارد از جمله:

الف: دشمن می‌فهمد در صورت اسیر شدن عبد مسلمان‌ها می‌شود؛ لذا در روحیه آنان اثر منفی دارد و برخی خود را نزدیک جبهه نبرد نمی‌کنند.

ب: اگر اسیر در خانواده‌ اسلامی نباشد و زیر نظر امر و نهی مولایی نباشد که او را درست تربیت کند ممکن است از اخبار کشور اسلامی اطلاع پیدا کرده و آن‌ها را به دشمنان برساند؛ بنابراین اسیران باید عبد و کنیز باشند. البته نه آن عبدی که آمریکا و قدرت‌های ظالم از افراد بیکاری می‌گیرند. نظر اسلام رأفت و عطوفت است، نظر تربیتی است که کنیزان و غلامان تربیت شوند.

عدم نفی کلّی برده‌داری در اسلام

آیت اللّه مصباح یزدی رحمه الله علیه می‌گوید: از مجموع آیات قرآن به دست مى‌آید که نظام برده‌دارى از دیدگاه قرآن به کلى مطرود و منفور نیست.

براى توجیه این موضع‌گیرى اسلام در قبال مسئله بردگى، توجه به دو نکته بسیار مهم ضروری است: در هنگام ظهور اسلام نظام‌ برده‌دارى در بسیارى از کشورهای جهان، و از جمله در شبه ‌جزیره عربستان، وجود داشت. داد و ستد بردگان یکى از سرمایه‌های مهم تجارت داخلى و خارجى کشورها به‌شمار می‌رفت.

اگر شارع مقدس اسلام این نظام را یک‌باره و به کلى الغا مى‌کرد، بسیارى از افراد جامعه بخش عظیمى از سرمایه و دارایى خود را از دست مى‌دادند و این اقدام دست‌کم دو پیامد فاسد ‌داشت: یکى این‌که جامعه اسلامى از لحاظ اقتصادى دچار بحران شدیدى مى‌شد؛

و دیگر این‌که رغبت مردم به پذیرش دین جدید به میزان چشمگیرى کاهش پیدا می‌کرد، زیرا گرویدن به آیین نو مستلزم دست برداشتن از بخش بزرگى از ثروت شخصی بود که هر کسى توان تحمل آن را نداشت.

براى اجتناب از این دو نتیجه نامطلوب، نظام برده‌دارى موجود پذیرفته شد و دست‌کم ملغى اعلام نشد؛ بنابراین از سویى به دلیل رعایت مصالح اسلام و مسلمانان صدر اسلام برده‌دارى هرچند به طور موقت پذیرفته شد و از سوى دیگر براى آزادسازی بردگانى که غالباً با شیوه غیرمشروع به بردگی درآمده بودند، تدابیرى اتخاذ شد که آنان به تدریج آزاد شوند.

روش مبارزه غیر مستقیم و تدریجى اختصاص به مسئله بردگى نداشت. اسلام در مورد سایر پدیده‌هاى اجتماعى ناپسند نیز به همین شیوه عمل کرد. مثلاً بخش عمده دارایی مردم در آن روزگار از راه‌هایی تأمین مى‌شد که هرچند از دیدگاه خود آنان پسندیده و مقبول بود، به لحاظ اسلامى ناپسند و غیر مشروع محسوب مى‌شد.

به عنوان مثال، مى‌توان از معاملات ربوى نام برد که در میان اعراب حجاز رواج تام داشت و اسلام آن را حرام مى‌دانست. اسلام همه این شیوه‌های ناپسند و حرام را یک‌باره رد نکرد تا پیامدهاى اقتصادى و اجتماعى ناخواسته دامن‌گیر جامعه اسلامى نشود و شیرازه نظام امور مسلمانان از هم نگسلد.{۳}

آزادی بردگان در اسلام

چون اسلام موافق صد در صد نظام برده‌داری نبود و از طرفی هم در ابتدای امر چاره‌ای از عدم مخالفت با آن را نداشت؛ لذابرای این‌که نظام برده‌داری از بین رود و بردگان آزاد شوند راه کارهایی را به‌وجود آورد:

الف: کفاره افطار عمدی روزه ماه رمضان: اگر روزه دار بدون دلیل شرعی روزه خود را باطل کند علاوه بر توبه و قضای روزه، لازم است کفاره و جریمه بپردازد که یکی از موارد کفاره آزاد ساختن برده می‌باشد.

«عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی رَجُلٍ أَفْطَرَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ مُتَعَمِّداً یَوْماً وَاحِداً مِنْ غَیْرِ عُذْرٍ قَالَ یُعْتِقُ نَسَمَهً أَوْ یَصُومُ شَهْرَیْنِ مُتَتَابِعَیْنِ أَوْ یُطْعِمُ سِتِّینَ مِسْکِیناً»؛{۴}

امام صادق علیه السلام درباره مردی که یک روز از ماه رمضان را بدون عذر افطار کرده است فرمود: برده‌ای را آزاد کند یا دو ماه پی در پی روزه بگیرد یا ۶۰ فقیر را اطعام کند.

ب: کفاره شکستن سوگند: اگر انسان قسم بخورد کار حلال یا مستحبی را انجام دهد یا کار حرام و مکروهی را ترک کند اما به قسم خود عمل نکند باید توبه نموده و کفاره بدهد. لَا یُؤَاخِذُکُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمَانِکُمْ وَ لَٰکِنْ یُؤَاخِذُکُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمَانَ فَکَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَهِ مَسَاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَهٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیَامُ ثَلَاثَهِ أَیَّامٍ ذَٰلِکَ کَفَّارَهُ أَیْمَانِکُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَیْمَانَکُمْ کَذَٰلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ؛{۵}

خداوند شما را بخاطر سوگندهاى بیهوده (و خالى از اراده،) مؤاخذه نمی‌کند؛ ولى در برابر سوگندهایى که (از روى اراده) محکم کرده‌اید، مؤاخذه می‌نماید.

کفاره این گونه قسم‌ها، اطعام ده نفر مستمند، از غذاهاى معمولى است که به خانواده خود می‌دهید؛ یا لباس پوشاندن بر آن ده نفر؛ و یا آزاد کردن یک برده؛ و کسى که هیچ کدام از این‌ها را نیابد، سه روز روزه می‌گیرد؛ این، کفاره سوگندهاى شماست به هنگامى که سوگند یاد می‌کنید (و مخالفت می‌‏نمایید). و سوگندهاى خود را حفظ کنید (و نشکنید!) خداوند آیات خود را این چنین براى شما بیان می‌کند، شاید شکر او را بجا آورید!

ج: کفاره قتل خطایی مؤمن: اگر به خطا و اشتباه کسی را بکشد؛ مانند این‌که به سمت حیوانی تیر اندازی کند و اشتباها به انسانی اصابت کند و بمیرد باید برده‌ای آزاد کند و دیه بپردازد.

وَمَا کَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً مَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُؤْمِنَهٍ وَدِیَهٌ مُسَلَّمَهٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ یَصَّدَّقُوا فَإِنْ کَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُؤْمِنَهٍ وَ إِنْ کَانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثَاقٌ فَدِیَهٌ مُسَلَّمَهٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ وَ تَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُؤْمِنَهٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیَامُ شَهْرَیْنِ مُتَتَابِعَیْنِ تَوْبَهً مِنَ اللَّهِ وَ کَانَ اللَّهُ عَلِیمًا حَکِیمًا؛{۶} هیچ فرد با ایمانى مجاز نیست که مؤمنى را به قتل برساند، مگر این کار از روى خطا و اشتباه از او سر زند؛ (و در عین حال،) کسى که مؤمنى را از روى خطا به قتل رساند، باید یک برده مؤمن را آزاد کند و خون‌بهایى به کسان او بپردازد؛ مگر این‌که آن‌ها خون‌بها را ببخشند. و اگر مقتول، از گروهى باشد که دشمنان شما هستند (و کافرند)، ولى مقتول با ایمان بوده، (تنها) باید یک برده مؤمن را آزاد کند (و پرداختن خون‌بها لازم نیست). و اگر از جمعیّتى باشد که میان شما و آن‌ها پیمانى برقرار است، باید خون‌بهاى او را به کسان او بپردازد، و یک برده مؤمن (نیز) آزاد کند. و آن کس که دسترسى (به آزاد کردن برده) ندارد، دو ماه پى در پى روزه می‌گیرد. این، (یک نوع تخفیف، و) توبه الهى است. و خداوند، دانا و حکیم است.

د: کفاره ظِهار: در جاهلیت یکی از موارد طلاق ظِهار بود، لکن شارع مقدس فرموده مرد با پرداخت کفاره می‌تواند به همسرش مراجعه کند.ظِهار به این شکل است که مرد به زنش بگوید: «ظَهرُکَ کَظَهرِ اُمِی»؛ پشت تو همانند پشت مادرم باشد؛ یعنی تو مانند مادرم که مجامعت او بر من حرام است از زوجیت با من جدا می‌شوی.

وَ الَّذِینَ یُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسَّا ذَٰلِکُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ؛{۷}کسانى که همسران خود را «ظِهار» می‌کنند، سپس از گفته خود بازمی‌گردند، باید پیش از آمیزش جنسى باهم، برده‌‏اى را آزاد کنند؛ این دستورى است که به آن اندرز داده می‌شوید؛ و خداوند به آن‌چه انجام می‌دهید آگاه است‏.

ه: یکی از مصارف هشت‌گانه زکات آزاد سازی بردگان است: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاکِینِ وَ الْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَ الْمُؤَلَّفَهِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَهً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ؛ {۸}زکات‌ها مخصوص فقرا و مساکین و کارکنانى است که براى (جمع آورى) آن زحمت می‌کشند، و کسانى که براى جلب محبتشان اقدام می‌شود، و براى (آزادى) بردگان، و (اداى دین) بدهکاران، و در راه (تقویت آیین) خدا، و واماندگان در راه؛ این، یک فریضه (مهم) الهى است؛ و خداوند دانا و حکیم است‏.

و: مکاتبه و قرارداد با برده که اگر فلان مبلغ به مولایش داد آزاد شود: وَالَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتَابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ فَکَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ؛{۹} و آن بردگانتان که خواستار مکاتبه [قرار داد مخصوص براى آزاد شدن‏] هستند، با آنان قرار داد ببندید اگر رشد و صلاح در آنان احساس می‌کنید (که بعد از آزادى، توانایى زندگى مستقل را دارند)؛ و چیزى از مال خدا را که به شما داده است به آنان بدهید.

پی نوشت:

۱-کتاب وصایای سلوکی شرح « حدیث عنوان بصری»،

۲-مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۷، ص ۲۹۲٫

۳-حمد تقی مصباح یزدی، نگاهی گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام، ص ۱۶۷-۱۶۶٫

۴-کلینى، کافی، ج‏ ۴، ص ۱۰۱٫

۵- مائده (۵)، آیه ۸۹٫

۶- نساء (۴)، آیه ۹۲٫

۷-مجادله (۵۸)، آیه ۳٫

۸- توبه (۹)، آیه ۶۰٫

۹-نور (۲۴)، آیه ۳۳٫

منبع: کتاب وصایای سلوکی شرح « حدیث عنوان بصری»، فصل دوم: حقیقت علم و طریق تحصیل آن -از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.