برشی از کتاب چلچراغ سلوک

حقیقت فنای نفس

سالک باید مراحل حیوانی و نفسانی را بگذراند تا به نفس مطمئنه برسد و حیات ابدی را پیدا کند. بنابراین باید از عالم نفس و اسارت تن بیرون بیاید تا نفسش کشته شود؛

حقیقت فنای نفس

سالک باید مراحل حیوانی و نفسانی را بگذراند تا به نفس مطمئنه برسد و حیات ابدی را پیدا کند. بنابراین باید از عالم نفس و اسارت تن بیرون بیاید تا نفسش کشته شود؛ لذا کشته شدن نفس در نزد عرفا به «می» تعبیر شده است.

کشته شدن نفس عنوان مهمی است که از شهادت در جهاد اصغر خیلی برتر است چون شهادت در جهاد اکبر است و معلوم است‌که شهید جهاد اکبر از شهید جهاد اصغر مراتبش بالاتر است.

مرحوم علامه طهرانی می‌گوید: «هر چیزی فنا و نیستی پذیر است مگر وجه پروردگار«کُلُّ شئ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ«»{۱}

این آیه اشاره به فنای نفس است، همان فنائی که عرفا می‌گویند. «و در جای دیگر می‌فرماید: هر چه در نزد پروردگار است بقا و ثبات دارد. «مَا عِنْدَکُمْ ینْفَدُ وَ مَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ».{۲} آن‌چه در نزد شماست فانی است که از جمله همین نفس انسان است. «وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ»؛ امّا آنچه نزد خداست باقى است‏. مرحله بقای باللّه بعد از فنای فی اللّه است.

«از انضمام این آیات به یکدیگر معلوم می‌شود آنان که زنده بوده و در نزد پروردگار روزی می‌خورند، عبارت‌اند از وَجهُ‌اللّه که بَوار و زوال به نصّ آیه قرآن در آن راه ندارد». این که خدا فرموده «أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یرْزَقُونَ»؛ یعنی این فانیان فی اللّه که روزی‌شان از ناحیه خدا می‌رسد، همیشه روحشان زنده است و از حیات ابدی برخوردار هستند، چه در این دنیا باشند و چه از این دنیا بروند و به دنیای دیگر منتقل شوند که در واقع مثل انتقال از یک خانه به خانه دیگر است.

همان‌طوری که موت در بعضی از روایات این‌طور تفسیر شده است. «ما خَلَقتُم لِلفَناءِ بَل خَلَقتُم لِلبَقاءِ و إِنَّما تَنتَقِلونَ مِن دارٍ الی دارٍ»{۳} شما برای معدوم شدن و نابود گشتن آفریده نشده‌اید بلکه برای بقاء و ابدیت بوجود آمدید؛ و جز این نیست که به واسطه مردن از خانه‌ای به خانه دیگری کوچ می‌کنید. مرگ برای یک عارف و سالک این‌گونه است و موت اختیاری و ارادی را در همین دنیا برای خودش محقق می‌کند. اگر این موت حاصل شود بعد از آن حیات ابدی است. پس در این دنیا هم که باشد حیات ابدی دارد؛ چون همیشه از رزق و روزی حیات الهی برخوردار است.

«از طرف دیگر از آیات کریمه قرآنیه معلوم می‌شود که مراد از وجه اللّه تعالی که زوال پذیر نیست همانا اسماء الهیّه است و بیان آن این است که در آیه دیگری همین وجه اللّه را که فنا و زوال در او راه ندارد تفسیر به اسماء خود نموده و صفت عزت و جلالت را بر آن مترتب ساخته است: «کُلُّ مَنْ عَلَیهَا فَانٍ * وَ یبْقَى وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ{۴} به اتفاق جمیع مفسرین کلمه «ذو» صفت برای «وجه» می باشد یعنی «وجه» پروردگار تو که آن وجه ذوالجلال و الاکرام است باقی است.»

این وجه، وجهی است که زائل نمی‌شود و همیشگی است. «ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ»؛ صاحب جلالت و کرامت وجه پروردگار است؛ ایشان از این کلمه چه چیزی را می‌خواهد استفاده کند؟ می‌خواهد بگوید وقتی سالک و عارف وجه اللّه شد در واقع آن حالت بقاء و حیات ابدی برای او حاصل می‌شود. «و چون می‌دانیم که وجه هر شئ عبارت است از آن چیزی که مواجهه بدان حاصل می‌شود؛ بنابراین وجه هر چیز مظهر آن چیز است». وجه یعنی چهره به چهره شدن، رو در رو قرار گرفتن. وقتی می‌گوئیم وجه اللّه هستیم یعنی در واقع مظهر اسماء و صفات او هستیم.

پی نوشت:

۱-لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۲- «آنچه نزد شماست فانى مى‏شود؛ امّا آنچه نزد خداست باقى است‏.» نحل(۱۶) آیه۹۶٫

۳- بحارالانوار، ج ۱۴، ص ۴۰۹٫

۴-«همه کسانى که روى آن [زمین‏] هستند فانى مى‏شوند و تنها ذات ذو الجلال و گرامى پروردگارت باقى مى‏ماند.» الرحمن(۵۵) آیه ۲۶ و ۲۷٫

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش اول: معرفتی اجمالی دربارۀ سلوک -از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31047