شرح رساله لب اللباب : متن بیانات+ارسال صوت

عوالم چهارگانه توحید در اثر مراقبۀ تام و توجه به نفس منکشف خواهد شد

سالک در هریک از این عوالم چهارگانه، مقداری از اثر وجودی خود را از دست می‌دهد و گم می‌کند؛ یعنی در هر عالمی که وارد می‌شود، یک مقداری از انانیت‌ها، مسائل نفسانی و وجودی خود را از دست می‌دهد و گم می‌کند تا بالاخره اصل وجود و هستی خود را گم می‌کند.

انکشاف عوالم چهارگانه

متن بیانات آیت الله کمیلی خراسانی در شرح رسالۀ شريفۀ لب‌اللباب در سیر و سلوک أولی الألباب تأليف حضرت علامه آیت الله سید محمدحسین حسینی طهرانی «قدس‌ الله نفسه‌ الزكية»؛

انکشاف عوالم چهارگانه توحید در اثر مراقبۀ تام و توجه به نفس

صفحات ۱۵۱ الی ۱۵۵ کتاب لب اللباب

دانلود صوت بیانات آیت الله کمیلی حفظه الله در شرح کتاب لب‌اللباب

دانلود فایل صوتی

متن بیانات آیت الله کمیلی خراسانی

پیرامون عوالم چهارگانه توحید بر اساس کتاب لب اللباب

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد وآله الطاهرین

مطالب این کتاب توسط علامۀ طباطبایی –رضوان‌الله علیه- در مجلس درسی که صدیق معظم ما علامۀ طهرانی در آن حضور داشتند [بیان شده است] و توسط ایشان مکتوب شده است. سپس از ایشان خواسته شد تا در سالروز شهید مطهری – چون شهید مطهری از تلامذۀ علامۀ طباطبایی بوده است.- این کتاب را به عنوان یاد بود به چاپ برسانند.

این کتاب مشهور و معروف کراراً و مراراً در بازار به چاپ رسیده است. این کتاب توسط بنده در سال‌ها پیش در ماه مبارک رمضان در مسجد علی ابن موسی الرضا -علیه السلام- شرح و توضیح داده شد. اما قسمت‌هایی از آن باقی مانده که بنا است به آن‌ها پرداخته شود.

عوالم چهارگانه توحید

در صفحۀ ۱۵۱ این کتاب آمده است: سالک در اثر مراقبۀ تامّ، اهتمام شدید به آن و در اثر توجه به معرفت نفس، به‌تدریج عوالم چهارگانه بر او منکشف خواهد شد:

عالم اول؛ توحید در افعال

عالم اول؛ توحید افعال است. یعنی سالک در وهلة اول ادراک می‌کند که آنچه چشم می‌بیند و زبان می‌گوید و گوش می‌شنود و دست و پا و سایر اعضاء و جوارح عمل می‌کنند، همه و همه مستند به نفس خود اوست. ایشان در ابتدا این‌گونه تحلیل می‌کنند و می‌گویند: نفس فاعل ما یشاء است. بعد از این ادراک، ادراک دیگری پیش می‌آید. و سپس ادراک می‌کند که آنچه از افعال در جهان خارج تحقق می‌یابد، مستند به خود اوست. یعنی همگی آن‌ها نیز همین نفس است. منظور از این نفس که در داخل و خارج، مصدر تمام افعال است، نفسی است که متصل به معرفت حق است، یعنی از معرفت نفس می‌توانید به معرفت حق برسید. «من عرف نفسه فقد عرف ربه»

این نفس، مراتبی دارد. نفسی که ایشان می‌فرمایند در حقیقت یک نفس توحیدی و ملکوتی است که می‌تواند مصدر همۀ افعال قرار بگیرد؛ سپس می‌یابد که نفس او قائم به ذات حق بوده ودریچه‌ای از فیوضات و رحمت خدا بوده است، پس تمام افعال در جهان خارج استناد به ذات مقدس او ‌دارد.

نفسی را که ایشان می‌فرمایند آن نفس توحیدی است. نفسی است که برایش بابی فتح شده است و حجاب‌های‌ بین بنده وخدا کنار رفته است.

عالم دوم؛ توحید در صفات

عالم دوم از عوالم چهارگانه ؛ توحید صفات است و آن بعد از عالم اول ظهور می‌کند، و آن عبارت است از آن که سالک آنچه را که می‌شنود حقیقت سمع را از خود نمی‌بیند بلکه از خدا می‌بیند. -در بعضی از احادیث آمده که: «عبدی تقرب الی بالنوافل‌»؛ [ای بندۀ من] آنقدر از مستحبات و نوافل را انجام بده تا من معشوق دلت قرار بگیرم‌؛ و اگر معشوقت شوم دیگر با چشم من [بصر خواهی کرد]؛ «کنت سمعک الذی به تسمع و بصرک الذی به تبصر.»

حقیقت سمع را از خود نمی‌بیند بلکه از خدا می‌بیند و همچنین هرچه را با چشم می‌بیند حقیقت اِبصار را از خدا ادراک می‌کند و بعداً هرگونه علم و قدرت وحیات و سمع و بصر و همۀ صفات که در موجودات خارجیه مشاهده می‌کند همه را مستند به خدای تعالی می‌یابد.

عالم سوم؛ توحید در اسماء

عالم سوم از عوالم چهارگانه ؛ توحید در اسماء است و آن بعد از عالم دوم طلوع می‌کند؛ و آن عبارت است از آنکه: صفات را قائم به ذات ادراک می‌کند. مثلاً می یابد که عالم و قادر و حیّ، خداوند متعال است، یعنی عالمیّت خود را عالمیّت خدا ادراک می‌کند و قادریّت و سمیعیّت و بصیریّت خود را همه در خدا می‌بیند و بس؛ و به‌طور کلی می‌یابد که در تمام عوالم، قادر و عالم و سمیع و بصیر و حیّ، یکی است و بس و آن خداوند جلّ جلاله هست و هر موجودی از موجودات به‌قدر سعۀ وجودی خویش از آن عالم و قادر و سمیع و بصیر و حیّ حکایت می‌کند و او را نشان می‌دهد.

عالم چهارم؛ توحید در ذات

عالم چهارم از عوالم چهارگانه : توحید در ذات است، که از عالم سوم بالاتر است و این به واسطۀ تجلیات ذاتیه بر سالک مکشوف می‌گردد. یعنی سالک ادراک می‌کند که آن ذاتی که تمام افعال و صفات و اسماء بدان مستند است، فقط یک ذات واحد است، یعنی یک حقیقت است که تمام این‌ها قائم به اوست.

در اینجا دیگر سالک توجهی به صفت و اسم ندارد بلکه مشهودش فقط ذات است و بس. و این در وقتی است که از وجود عاریۀ خود خداحافظی نموده، یکسره خود و هستی خود را گم کند و در ذات مقدس حضرت حق فانی نماید. در آن هنگام تجلی ذاتی خواهد شد‌. و البته این مرحله را مقام ذات یا حقیقت ذات یا احدیت گفته‌اند و این از باب ضیق خناق است چون هرچه به زبان آید و به تحریر نوشته شود از اسم خارج نیست و ذات مقدس الهی مافوق این‌ها است‌.

و برای آن اسم و نامی نمی‌توان قائل شد، و نمی‌توان مرحله و مقامی تصور کرد. حتی از این نتوانستن هم بالاتر است زیرا نتوانستن در عین سلب و نفی، به مفهوم اثبات حدی است برای او، و حق‌تعالی از حد و حدود بالاتر است، چون سالک بدین منزل وارد شود، اسم و رسم خود را گم کرده و دیگر خود را نخواهد شناخت و کسی دیگر را نخواهد شناخت و جز خدا نخواهد شناخت، بلکه خدا، خود را به او می‌شناسد و بس.

مراقبۀ تام و توجه به نفس

سالک در هریک از این عوالم چهارگانه که نام بردیم، مقداری از اثر وجودی خود را از دست می‌دهد و گم می‌کند؛ یعنی در هر عالمی که وارد می‌شود، یک مقداری از انانیت‌ها، مسائل نفسانی و وجودی خود را از دست می‌دهد و گم می‌کند تا بالاخره اصل وجود و هستی خود را گم می‌کند.

اینجاست که در عالم اول که به مقام فنای در فعل خدا می‌رسد، می‌فهمد که فعلی از او سر نمی‌زند بلکه این افعال از خداست. در اینجا تمام آثار فعلی خود را از دست می‌دهد.

و در عالم دوم چون به تجلی صفات رسیده، می‌فهمد که علم، قدرت و سایر صفات اختصاص به ذات حق سبحانه و تعالی دارد و در اینجا صفات شخصی خود را از دست می‌دهد و خود را گم می‌کند، و دیگر در خود نمی‌یابد.

و در عالم سوم چون تجلی اسمائی می‌شود، ادراک می‌کند که عالم و قادر اوست جل‌وجلاله. سالک در اینجا اسماء خود را گم می‌کند و دیگر در خود نمی‌یابد. یعنی دیگر برای خود اسم، رسم، صفت، فعلی نمی‌بیند.

و در عالم چهارم که تجلی ذاتی است، وجود خود را گم می‌کند، یعنی دیگر برای خود هستی قائل نیست؛ ذات خود را از دست می‌دهد و دیگر ابداً خود را پیدا نمی‌کند و نمی‌یابد؛ و ذات، ذات مقدس حضرت خداوند است و اوست که مظهر خدا قرار گرفته است. این مرحله از شهود یعنی تجلی ذاتی را عرفا تعبیر به «عنقا» یا «سیمرغ» می‌کنند، چه او موجودی است که هرگز صید احدی نخواهد شد .سیمرغ، آن ذات بحت و وجود صرف است که از آن به «عالم عَمی» ، «کنز مخفی»، «غیب الغیوب» ، «ذات ما لا اسم له و لا رسم له» تعبیر کنند.

برو این دام بر مرغی دگر نه *** که عنقا را بلند است آشیانه

الا ای آهوی وحشی کجایی *** مرا با توست چندین آشنایی

دو تنها و دو سرگردان، دو بی‌کس *** دد و دامت کمین از پیش و از پس

بیا تا حال یکدیگر بدانیم *** مراد هم بجوییم ار توانیم

چنینم هست یاد از پیر دانا *** فراموشم نشد هرگز همانا

که روزی رهروی در سرزمینی *** به لطفش گفت رندی ره نشینی

که ای سالک چه در انبانه داری *** بیا دامی بنه گر دانه داری

جوابش داد کآری دام دارم *** ولی سیمرغ می‌باید شکارم

بگفتا چون بدست آری نشانش *** که او خود بی نشانست آشیانش

بگفتا گرچه این امری محال است *** ولیکن ناامیدی هم وبال است

نکرد آن همدم دیرین مدارا *** مسلمانان مسلمانان خدا را

مگر خضر مبارک پی درآید *** که این تن‌ها بدان تنها رساند