برشی از کتاب عرفان اهل بیتی

شکر و مراتب آن

مسئلۀ شکر نزد خداوند آن‌قدر اهمیت دارد که به‌عنوان یک مسئلۀ اختصاصی ذکر کرده و این، از همۀ عبادات بالاتر است.

شکر و مراتب آن

«وَ أَدْنَى الشُّکْرِ رُؤْیَهُ النِّعْمَهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى»؛ امام صادق علیه السلام می‌فرماید: کم‌ترین شکر این است که نعمت را از خدا بدانی نه از بشر. «مِنْ غَیْرِ عِلَّهٍ یَتَعَلَّقُ الْقَلْبُ بِهَا دُونَ اللَّهِ عزوجل»؛ نعمت را طوری از خدا بدانی که نگویی این، هم از خداست و هم از غیر خدا؛ یعنی باید تعلق دل شما فقط به او باشد. {۱}

«وَ الرِّضَا بِمَا أَعْطَى»؛ دیگر آن‌که باید به آن رزق و روزی و نعمتی که خدا برای تو تقسیم و تقدیر کرده، راضی باشی و چون‌وچرا نکنی. «وَ أَنْ لَا تَعْصِیَهُ بِنِعْمَتِهِ وَ تُخَالِفَهُ بِشَیْ‏ءٍ مِنْ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ بِسَبَبِ نِعْمَتِهِ»؛ مرتبۀ دیگر شکر این است که تو با خدا نافرمانی نکنی و در اطاعت از اوامر و ترکِ نواهی او کم نگذاری. آن‌جا که خدا امر کرده است این کارها را انجام بده! انجام بدهی و آن‌جا که نهی کرده است اصلاً حضور نداشته باشی. حالا این چه ربطی به شکر نعمت دارد؟ ربطش این است که اگر می‌خواهی معصیت کنی، با چه چیزی معصیت می‌کنی؟ معلوم است که با نعمت خدا معصیت می‌کنی؛ چون ما هرگونه گناهی کنیم – از گناهان کبیره و صغیره – همه به‌وسیلۀ نعمت خداوند است؛ چون نفَس را او می‌دهد، زندگی و حیات را هم او داده است. آن‌وقت شما می‌خواهی با بدنی که خدا به تو داده، گناه و معصیت کنی قطعاً این برخلاف شکر است. شکر نعمت این است که نعمت را در راه محبوبت مصرف کنی، نه در مخالفت با محبوب.

«فَکُنْ لِلَّهِ عَبْداً شَاکِراً عَلَى کُلِّ حَالٍ»؛ پس درهرحال واجب است بندۀ شاکر خداوند باشی که اگر چنین کنی: «تَجِدِ اللَّهَ رَبّاً کَرِیماً عَلَى کُلِّ حَالٍ»؛ آن‌وقت همان‌طوری که شما دائماً گویای شکر خدا هستی، او هم از کرم و فضلش دریغ نخواهد کرد و به شما خواهد بخشید.

شکر، برترین عبادت

«وَ لَوْ کَانَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى عِبَادَهٌ یَتَعَبَّدُ بِهَا عِبَادُهُ الْمُخْلَصُونَ أَفْضَلَ مِنَ الشُّکْرِ عَلَى کُلِ حالٍ لَأَطْلَقَ لَفْظَهً فِیهِمْ مِنْ جَمِیعِ الْخَلْقِ بِهَا فَلَمَّا لَمْ یَکُنْ أَفْضَلُ مِنْهَا خَصَّهَا مِنْ بَیْنِ الْعِبَادَاتِ وَ خَصَّ أَرْبَابَهَا فَقَالَ:‏ وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ {۲} »؛ امام صادق علیه السلام دربارۀ افضلیّت و برتری شکر می‌فرماید: «خداوند فرمود: “بندگان سپاس‌گزار من کم هستند.”». در میان انبوه بشریّت، تعداد کمی هستند که متوجه این‌ همه نعمت از جانب خدا باشند و این نعمت‌ها را شکرگزارند؛ پس در این‌جا می‌بینیم طبق همین آیۀ قرآن، کلمۀ «عبادی» (بندگان من) آمده است؛ یعنی خدا در میان این‌همه بشریت، جمعی را اختصاص داده و فرموده اندک عده‌ای شکرگزار هستند. حالا اگر شما بیایی جزء این عدّه عبادالله شاکرین قرار بگیری، می‌دانی چه‌کار کرده‌ای؟

در عنایت خاصۀ خدا – که در قرآن فرموده تو بندۀ شکرگزار من هستی – و جزء این اقلیت ممتاز خواهی بود. پس معلوم می‌گردد مسئلۀ شکر نزد خداوند آن‌قدر اهمیت دارد که به‌عنوان یک مسئلۀ اختصاصی ذکر کرده و این، از همۀ عبادات بالاتر است. «فَلَمَّا لَمْ یَکُنْ أَفْضَلُ مِنْهَا خَصَّهَا مِنْ بَیْنِ الْعِبَادَاتِ»؛ خداوند از میان تمام عبادت‌ها دربارۀ شکر فرموده است: وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ؛ باید به این نکته هم توجه کرد.

از دست و زبان که بر آید

کز عهدۀ شکرش به در آید ۳

شکر کامل در اعتراف به عجز از انجام آن

«وَ تَمَامُ الشُّکْرِ الِاعْتِرَافُ بِلِسَانِ السِّرِّ خَالِصاً لِلَّهِ بِالْعَجْزِ عَنْ بُلُوغِ أَدْنَى شُکْرِهِ»؛ تمام و کمال شکر یک بنده نسبت به خدا این است که با زبان سرّش اعتراف کند، نه با زبان سَر؛ یعنی با زبان سرّ سرّ باطنش؛ چون خدا به زبان سرّ سرّ نگاه می‌کند. با آن زبان در پیشگاه خدا بیاید خالصانه اعتراف کند که خدایا! تو می‌دانی، تو آن‌قدر نعمت داده‌ای که اصلاً نمی‌توانم شکر تو را به‌جا آورم. «بِالْعَجْزِ عَنْ بُلُوغِ أَدْنَى شُکْرِهِ»؛ کم‌ترین شکر تو را نمی‌توانم به‌جا بیاورم.

«لِأَنَّ التَّوْفِیقَ فِی الشُّکْرِ نِعْمَهٌ حَادِثَهٌ یَجِبُ الشُّکْرُ عَلَیْهَا»؛ امام صادق علیه السلام در دلیل عجز نسبت به کم‌ترین حدّ شکر می‌فرماید: برای همین‌که خدا به تو توفیق داده تا یک‌بار بگویی: «اللهم لک الشکر»، «اللهم لک الحمد»، «الحمدالله رب‌العالمین»، «الحمدالله»، این خودش ایجاد شکر دیگری می‌کند. همین شکرگزاری نیز، ایجاد شکر دیگری می‌کند و تمام عُقلا از دیدگاه عقلی می‌گویند برای این شکر هم باید شکر کنی، ولی

سؤال این است: چه زمانی این شکرها تمام می‌شود؟ چون او بی‌نهایت است، لذا در پایان به عجز مطلق اعتراف داریم و بس.

«وَ هِیَ أَعْظَمُ قَدْراً وَ أَعَزُّ وُجُوداً مِنَ النِّعْمَهِ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا وُفِّقتَ لَهُ»؛ حضرت می‌فرماید: این‌که به درگاه خدا اظهار عجز و ناتوانی کنی و بگویی: خدایا! من این را فهمیدم و از روی معرفت می‌گویم که خدایا من نمی‌توانم شکر تو را به‌جا بیاورم، از اصل آن نعمت بالا‌تر است؛ یعنی از آن نعمت اولیه که خداوند به تو داده، بالا‌تر است. اگر شما این‌طور عاجزانه و از روی معرفت به درگاه خدا اظهار کنی، این از اصل آن نعمت بالاتر است و این را کسانی متوجه می‌شوند که اهل معنا، اهل حال و عرفان هستند. «فَیَلْزَمُکَ عَلَى کُلِّ شُکْرٍ شُکْرٌ أَعْظَمُ مِنْهُ إِلَى مَا لَا نِهَایَهَ لَهُ»؛ پس بر تو واجب است که برای هر شکری، شکری بالاتر از آن شکر انجام دهی و همین‌طور مسلسل پیش می‌رود تا جایی که دیگر هیچ نهایتی ندارد و بی‌پایان است.

«مُسْتَغْرِقاً فِی نِعَمِهِ عَاجِزاً قَاصِراً عَنْ دَرْکِ غَایَهِ شُکْرِهِ»؛ امام صادق علیه السلام می‌فرماید: تو در نعمت خدا غرق هستی، سر و پایت غرق در نعمت خداست و تو اصلاً عاجزی از این‌که بتوانی اصل شکرش را درک کنی. اصلاً شکر خدا را چه کسی می‌تواند درک کند؟ عزیز من! صحبت از یکی دو تا نیست، تو می‌خواهی خدا را شکر کنی، نه بندۀ خدا را. مگر می‌شود خدای مُنعِم عظیم را شکر کرد؟ «فَأَنَّى یَلْحَقُ الْعَبْدُ شُکْرَ نِعْمَهِ اللَّهِ»؛ پس عبد چگونه شکر چنین خدای بزرگی را با این‌همه نعمت‌های بزرگ به‌جا بیاورد؟ «وَ مَتَى یَلْحَقُ صَنِیعُهُ بِصَنِیعِهِ»؛ صنع خدا کجا و شکر بنده کجا؟ «وَ الْعَبْدُ ضَعِیفٌ لَا قُوَّهَ لَهُ أَبَداً إِلَّا بِاللَّهِ تَعَالَى»؛ و این بنده، بندۀ ضعیف و ذلیل خداست. اصلاً قوت و حَولی به‌جز قوّت و حول خدا ندارد. اگر آن قوّت الهی نبود که این نبود. «وَ اللَّهُ تَعَالَى غَنِیٌّ عَنْ طَاعَهِ الْعَبْدِ»؛ اصلاً خدا بی‌نیاز است؛ شکرش را به‌جا بیاوری یا نیاوری، نمازش را بخوانی یا نخوانی، خدا بی‌نیاز است. تو نیاز داری که باید نمازش را بخوانی و شکرش را به‌جا بیاوری.

پی نوشت :

۱٫مصباح الشریعه

۲٫سبأ (۳۴)، آیۀ ۱۳٫

۳٫کلّیّات سعدی، گلستان، ص ۶۶٫

منبع: کتاب عرفان اهل بیتی در شرح «مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه»، فصل ششم: شکر- از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی حفظه الله

علاقه مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=30686