برشی از وصایای سلوکی

آداب علم آموزی از منظر امام صادق علیه‌السلام

استاد داشتن نصف راه سیر و سلوک است؛ برای این‌که وقتی آدم خودش را زیر نظر استادی قرار داد دیگر کارهایی که انجام می‌دهد از طرف نفس خودش نیست، هرچه استاد می‌گوید انجام می‌دهد که این خودش یک نحوه راه رفتن است.

آداب علم آموزی از منظر امام صادق علیه السلام

امام صادق علیه السلام به عنوان بصری می فرماید: «وَ أَمَّا اللَّوَاتِی فِی الْعِلْمِ فَاسْأَلِ الْعُلَمَاءَ مَا جَهِلْتَ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَسْأَلَهُمْ تَعَنُّتاً وَ تَجْرِبَهً وَ إِیَّاکَ أَنْ تَعْمَلَ بِرَأْیِکَ شَیْئاً وَ خُذْ بِالاحْتِیَاطِ فِی جَمِیعِ مَا تَجِدُ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ اهْرُبْ مِنَ الْفُتْیَا هَرَبَکَ مِنَ الْأَسَدِ وَ لَا تَجْعَلْ رَقَبَتَکَ لِلنَّاسِ جِسْراً»{۱}

اما آن سه چیزی که راجع به علم است: پس، از علماء بپرس آن‌چه را که نمی‌دانی؛ و مبادا چیزی را از آن‌ها بپرسی تا ایشان را به لغزش افکنی و برای آزمایش و امتحان بپرسی. و مبادا که از روی رأی خودت به کاری دست زنی؛

و در جـمیـع امـوری کـه راهـی بـه احتـیاط و محافظت از وقوع در خلافِ امر داری احتیاط را پیشه خود ساز و از فتوی دادن بپرهیز همان‌طور که از شیر درنده فرار می‌کنی؛ و گردن خود را جِسر و پل عبور برای مردم قرار نده.

وصایای نه‌گانه امام صادق علیه السلام به عنوان بصری درباره ریاضت نفس و حلم و علم بود که هر کدام به سه قسمت تقسیم می‌شد دو قسمت اول را گفتیم اما اینک قسم سوم وصیت و نصیحت پیرامون علم است. حضرت در این باره می‌فرمایند:

۱٫ سؤال از علما

«فَاسْأَلِ الْعُلَمَاءَ مَا جَهِلْتَ»؛ پس، از علماء بپرس آن‌چه را که نمی‌دانی. برخی افراد از این‌که شاگرد استادی باشند زورشان می‌آید؛ یعنی آن‌قدر نفسش بزرگ است که زیر بار نمی‌رود. این راه بالا و پایین، فراز و نشیب دارد. این‌جور نیست که بتوانی هر کتابی را بخوانی و هر ذکری را بگویی. تو باید استاد داشته باشی، کسی که چند پیراهن از تو بیشتر پاره کرده است، زحمت‌ها کشیده و راه رفته است می‌داند چه خطراتی در این راه هست؛ لذا امام صادق علیه السلام می‌فرماید: در مسائل و مشکلات باید به عالم رجوع کرد نه به جاهل.

«لا حیاء فی الدین»؛ در یادگیریی دین و عمل به دین حیا نیست. به هر چه از امور دین جاهل هستی از کارشناس و متخصص دین سؤال کن. نباید حیا و شرم کرد، بلکه باید نفس را خوار و ذلیل کرد. استاد داشتن نصف راه سیر و سلوک است؛ برای این‌که وقتی آدم خودش را زیر نظر استادی قرار داد دیگر کارهایی که انجام می‌دهد از طرف نفس خودش نیست، هرچه استاد می‌گوید انجام می‌دهد که این خودش یک نحوه راه رفتن است.

فرار از فتوا دادن

«وَ اهْرُبْ مِنَ الْفُتْیَا هَرَبَکَ مِنَ الْأَسَدِ»؛ از فتوی دادن بپرهیز همان‌طور که از شیر درنده فرار می‌کنی. بعضی از طلاب حوزوی هنوز به مقام اجتهاد نرسیده؛ اما برای پاسخ به سؤالات شرعی از پیش خودش جواب درست می‌کند!

ما با این‌که دوره‌های علمی حوزوی دیدیم و به حد اجتهاد هم رسیده‌ایم؛ ولی اگر کسی سؤال می‌کند -خدا می‌داند- گاهی اوقات احتیاط می‌کنم و تا رساله را نبینم جواب مسئله را نمی‌دهم. در نجف اشرف مدرسه‌ای که ما در آن طلبه بودیم و درس می‌خواندیم نزدیک منزل آیت اللّه العظمی آقا سید محسن حکیم رضوان الله تعالی عیله بود. ایشان نماز ظهر و عصر را به جماعت در مسجد هندی نجف می‌خواندند، فاصله بین مسجد مذکور و منزل ایشان فاصله کوتاهی بود ایشان پیاده می‌رفتند، ما همراه ایشان به مسجد می‌رفتیم، یک روز به نظرم رسید که مسئله‌ای را از ایشان بپرسم آقا فرمود: من الان تو این حال _زبانشان به ذکر مشغول بود_ حضور ذهن ندارم. مرجع تقلید و اعلم علما است، اما می‌گوید حضور ذهن ندارم؛ بنابراین ندانستن و حضور ذهن نداشتن عیب نیست، آن‌چه عیب است این است که بدون علم و اطلاع کافی جواب دهیم و اشتباه باشد. باید قدرت گفتن نمی‌دانم را داشته باشیم.

پی نوشت:

۱-حدیث عنوان بصری،بحارالانوار کتاب فضل العلم

منبع: کتاب وصایای سلوکی شرح « حدیث عنوان بصری»، فصل سوم: وصیت‌های امام صادق علیه السلام -از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31096