درس خارج فقه حضرت آیت الله کمیلی خراسانی

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌هفتم

موضوع: قواعد فقهیه ناظر به سقط جنین

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌هفتم- ۱۴۰۲/۰۲/۲۵

موضوع: قواعد فقهیه ناظر به سقط جنین

قواعد فقهیه ناظر به سقط جنین

در ذیل این بحث، ادله‌ای وجود دارد که مشعر به جواز سقط جنین می‌باشد و لکن این ادله اطلاق و عمومیت داشته و از باب تطبیق می‌توان به آنها تمسک جست و گرنه به صورت صریح اشاره‌ای به مسئله‌ی جنین و سقط یا حفظ آن نمی‌کند. ما در اینجا به بخشی از امهات این ادله اشاره می‌کنیم:

۱٫ قاعده اضطرار

﴿انَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنزِیرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُر غَیْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ﴾؛^[۱] خداوند، تنها (گوشت) مردار، خون، گوشت خوک و آن‌چه را نام غیرِ خدا به هنگام ذبح بر آن گفته شود، حرام کرده است. (ولى) آن کس که مجبور شود، در صورتى که ستمگر و متجاوز نباشد، گناهى بر او نیست (و مى‏تواند براى حفظ جان خود، در موقع ضرورت، از آن بخورد) خداوند بخشنده و مهربان است‏.

مدلول این آیه به این نکته اشاره می‌کند که در صورت جبر و اضطرار، می‌توان محذوری را مرتکب شد به شرطی که از روی ظلم و تجاوز نباشد. در ما نحن فیه هم اگر جنین برای مادر ضرری داشته باشد، می‌توان با تمسک به اطلاق و عموم این آیه، فتوی به جواز سقط جنین داد؛ چون مادر مکلّف است اما جنین تکلیف شرعی ندارد.

۲٫ قاعده نفی ضرر

«عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ عَبْدِ اللّٰهِ بْنِ بُکَیْرٍ، عَنْ زُرَارَهَ : …لَاضَرَرَ وَ لَاضِرار فی الإسلام».^[۲] ضرر زدن به خود یا دیگران در اسلام وجود ندارد.[۳]

بررسی دلالت: این قاعده بر احکام اولیه حاکمیت دارد. طبق این قاعده، حکم قانوی دیگری بر حکم اولی حرمت مطلق سقط جنین غلبه می کند. در مواقعی که بقای جنین موجب ضرر قابل توجهی برای مادر شود یا تحمل آن بیماری در حد توان نباشد، در این صورت برای دفع ضرری که جنین برای مادر دارد-و شارع مقدس به آن ضرر راضی نیست-می توان حکم به جواز سقط جنین کرد.(سیستانی، ۱۴۱۴، ص۴۰۷) بنابراین به دلیل قاعده «لاضرر» واجب است مادر ضرر را از خود دور کند و از باب نفی ضرر، قتل جنین جایز است؛ چراکه زنده ماندن جنین در رحم مادر، ضرری را متوجه مادر می کند.

۳٫ قاعده عُسر و حَرج

از باب عسر و حرج می‌شود بچه را از بین برد، چون در دین اسلام عسر و حرج وجود ندارد.

﴿وَ مَا جَعَلَ عَلَیکُم فِی‌الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ﴾؛^[۴]و در دین (اسلام) کار سنگین و سختى بر شما قرار ندارد.

معنای قاعده نفی حرج، نفس ضیق و تنگی است و مقصود از آن، نفی هر گونه حرج خارجی است. بدین معنا که نباید کسی بر دیگری کاری را تحمیل کند که او را در تنگنا قراردهد. حتی خود شارع نباید احکامی را وضع کند تا موجب امری شود که دیگران را در ضیق و تنگی قرار دهد. با عنایت به این معنای وسیع و کلی برای نفی حرج، هرحرجی ممنوع می‌گردد.[۵]

۴٫ قاعده وجوب حفظ نفس یا دفاع مشروع

برای وجوب حفظ نفس از خطرات می توان به آیه شریفه تمسک جست:

﴿وَلَا تُلْقُوا بأیدِیْکم إِلَى التَّهْلُکَه﴾؛^[۶] با دست خود، خود را به هلاکت نیندازید.

طبق مدلول این آیۀ شریفه، اگر مادر برای حفظ جان خود، جنین را سقط نکند، خود را با دست‌های خود، به هلاکت می‌اندازد و آیه صراحتا از این کار منع کرده است؛ فلذا برای حفظ جان خود، باید جنین را سقط نماید.

به عبارت دیگر، هر فردی حق دارد در مقابل هجوم دشمن از خود دفاع کند. حال اگر جنین در بطن مادر، بدون خواست و اختیار مادر، حیات وی را به مخاطره بیفکند، مادر به دلیل حق دفاع از نفس می‌تواند جنین را سقط کند؛ زیرا در مسئله مشروعیتِ دفاع تفاوتی نمی کند که هجوم از طرف عامل خارجی باشد یا از طرف عامل داخلی. در اینجا جنین به عنوان میهمان، جان میزبان را به مخاطره افکنده است؛ پس مادر می تواند با سقط او، از جان خود دفاع و محافظت کند.[۷]

و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین

[۱]. بقره(۲)، آیه ۱۷۳.

[۲]. شیخ کلینی، کافی، ج‏۵، ص ۲۹۲٫

[۳] . بررسی سند:أحمد بن محمد بن خالد البرقی:امامی، ثقه، جلیل. محمد بن خالد البرقی: امامی، ثقه و ان قال النجاشی انه ضعیف فی الحدیث. عبد اللّه بن بکیر: فطحی، ثقه، من اصحاب الإجماع. زراره: امامی، ثقه، جلیل، من اصحاب الإجماع.» عبارت «عده من أصحابنا» ظهور در امامی عادل دارد که اگر قدر متین یکی از افراد آن امامی عادل باشد، سند صحیح است. درایه‌النور.

[۴]. حج(۲۲)، آیه۷۸٫

[۵] .مرعشی شوشتری، محمدحسن، دیدگاه های نو در حقوق کیفری اسلام، ص۱۹۴٫

[۶]. بقره(۲) آیه۱۹۵.

[۷] . خرازی، سیدمحسن، تهدید النسل و التعقیم، ص۱۶٫

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31859