برشی از کتاب چلچراغ سلوک

اخلاص ذاتی و عملی در قرآن

همان‌گونه که طلای خالص ارزش فوق العاده دارد، انسان هم زمانی ارزش‌ و قیمت پیدا می‌کند که خودش را به مرحله خلوص برساند و راه‌کارش این است که گفتار و رفتار خود را یکی‌یکی خالصانه برای خدا درست کند، آن‌وقت آرام‌آرام دل و باطنش پاک می‌شود و راه خدا را پیدا می‌کند.

اخلاص ذاتی و عملی در قرآن

علامه طهرانی می فرماید:{۱} «یعنی کسی بدین مرحله می‌رسد که خود را برای خدای تعالی خالص کند. توضیح این اجمال آن‌که خداوند تعالی همان‌طور که صلاح را در قرآن کریم در بعضی از مواضع استناد به عمل داده است، کقوله تعالی: )مَن عَمِلَ صالِحاً({۲} و یا )عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً({۳} و یا: )أَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ( {۴}».

خلاصه این مطلب این هست که خداوند در قرآن، راجع به اخلاص از دو جهت سخن گفته است. یکی از جهت خلوص اعمال و دیگری از جهت خلوص دل‌ها و قلوب. در واقع آیه ۹۷ از سوره نحل )مَنْ عَمِلَ صالِحاً(؛ هر کس عمل صالحی را انجام دهد و آیه ۷۰ از سوره فرقان )عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً( و آیه ۲۹ از سوره رعد )الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ(؛ کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند، اخلاص در اعمال را متذکر شده است.

در قرآن راجع به دل و ذاتِ انسان نیز ‌سخن به میان آمده است. آیات مربوط به دل، قلب و ذات انسان چیست؟ علامه می‌فرماید: «و در بعضی از مواضع آن را استناد به ذات انسان داده است. کقوله تعالی: (إنَّهُ مِنَ الصّالِحینَ){۵}»؛ یعنی او از بندگان صالح خداوند بود. این دیگر راجع به عمل نیست، بلکه راجع به خود شخص است.

«و یا آیه شریفه (وَصالِحُ الْمُؤْمِنینَ){۶}»؛ شخص صالح از بندگان مؤمن. در این آیات خود شخص منظور است؛ یعنی ذاتش صالح بوده و قلبش اصلاح شده و دارای قلب سلیم است.

«هم چنین اخلاص و خلوص را گاهی مستند به عمل دانسته و گاهی مستند به ذات. بدیهی است که تحقّق اخلاص در مرتبه ذات موقوف است بر اخلاص در مرتبه عمل».

سؤال این است ما چه کنیم که ذات خودمان را خالص و پاک‌ بگردانیم؟ ایشان می‌فرماید: منشأ اخلاص قلبی و ذاتی، عمل انسان است. اگر شما موفق شوی اعمال خودت را برای خدا انجام دهی، کم‌کم دلت هم با خدا می‌شود.

می‌فرماید: «یعنی تا کسی در یکایک از اعمال، افعال، گفتار، سکون و حرکت خود اخلاص به عمل نیاورد به مرحله اخلاص ذاتی نائل نخواهد شد.»

شما نمی‌توانی میان‌بر بزنی و یک‌دفعه خودت را پاک کنی، بلکه اول باید کارهایت را ملاحظه کنی و ببینی آیا اعمالت برای خدا هست یا نیست؟ بعد که این‌ها را درست کردی،کم‌کم دلت هم صاف می‌شود و از اغیار، خالص و طاهر می گردد.

«(الَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یَرْفَعُهُ {۷})»؛ کلمه طیبه به‌سوی او عزوجل بالا می‌رود و چیزی که آن را بالا می‌برد، عمل شایسته است. اگر عمل انسان شایسته باشد می‌تواند باطن او را اصلاح کند. ایشان می‌فرماید: «ارجاع ضمیرِ مستترِ فاعل «یرفع» به سوی «العمل الصالح» است و در واقع معنی این‌چنین می‌شود «العَمَلُ الصّالِحُ یَرفَعُ الکَلِمَ الطَّیِّبَ»»؛

عملِ صالح است که کلمه طیِّبه را بالا می‌برد. اگر عمل انسان صالح نباشد کلمه طیِّب که خود انسان است، بالا نخواهد رفت. عزیزم! ذات و قلب، زمانی خدایی می‌شود ‌که اعمال سالک تماما برای خدا باشد؛ بنابراین هر‌کسی که می‌خواهد اهل سلوک شود حتماً نیاز به خلوص دارد.

وقتی راه خدا را پیدا کرد، مخلِص می‌شود و دیگر هوای نفس و وسوسه‌های شیطان او را اذیت نمی‌کنند؛ چون زحمت و ریاضت کشیده، مراقبه و محاسبه داشته تا توانسته خودش را به چنین مقامی برساند.

«باید دانست چون کسی به مرحله خلوص ذاتی برسد و بدین فیض عظمی نائل گردد، دارای آثار و خصوصیاتی خواهد بود که دیگران از آن بی‌نصیب و بهره‌اند».

یک مخلِص فاعلی و یک مخلَص مفعولی داریم؛ یعنی اگر انسان اعمال و نیّاتش را برای خدا خالص و پاک کند در واقع مخلِص است نه مخلَص، ولی اگر این سیر را به کمال برساند و از مشتهیات و مراتب نفس بگذرد و از عالم اخلاص و خلوص فاعلی خود را پاک کند، در این حال به یک ‌مرتبۀ بالاتر و والاتر می‌رسد و آن مرحله خلوص ذاتی است؛

یعنی ذاتاً تحول پیدا می‌کند و در حقیقت آلودگی‌ها و رسوبات نفسانی و شیطانی که مشوب به ‌غفلت بود، همه این‌ها به‌کلی زلال، پاک و تمیز می‌شود؛ بنابراین همان‌طور که طلا باید خالص شود تا عیارش کامل گردد، سالک باید نفس و ذات خودش را خالص کند؛ در نتیجه آثار و خصوصیاتی برای او ظهور پیدا می‌کند که دیگران از او بی بهره هستند.

اگر سالک در سیر و سلوک به این مرحله از خلوص برسد، در واقع آثار و خصوصیاتِ واقعی و ذاتی را در خود پیدا می‌کند و چنین شخصی در امان الهی قرار خواهد گرفت و از تمام خطرها، لغزش‌ها و خطاها عبور کرده و فیض عظمای خلوص را به نحو اتمّ و اکمل پیدا کرده است. مرحلۀ مخلَص مفعولی، خیلی ارزش دارد.

در قرآن کریم می‌فرماید: شیطان هیچ‌گونه بهره و نفوذی در این افراد ندارد. آیه (إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصینَ){۸} ، اشاره به مخلَصین به فتح لام دارد؛ یعنی آن‌هایی که به‌کلی ناب، خالص و پاک شدند.

پی نوشت:

۱-لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۲-نحل(۱۶) آیه ۹۷٫

۳-فرقان(۲۵) آیه ۷۰٫

۴-رعد(۱۳) آیه ۲۹٫

۵-انبیا(۲۱) آیه ۷۵٫

۶-تحریم(۶۶) آیه ۴٫

۷-فاطر(۳۵) آیه ۱۰٫

۸-صاد(۳۸) آیه ۸۳٫

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش اول:معرفتی اجمالی دربارۀ سلوک- از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=32754