تقریرات/ درس خارج/ مباحث فقهی

17 فوریه, 2024

کد مطلب : 31614

درس خارج فقه حضرت آیت الله کمیلی خراسانی

مباحث فقهی-صید و ذباحه- جلسه چهاردهم

ادامه مبحث شرایط ذباحه

بسم الله الرحمن الرحیم

دانلود صوت بیانات حضرت آیت الله کمیلی خراسانی در مبحث فقهی صید و ذباحه (جلسه چهاردهم)

مدّت زمان ۲۶:۵۶ دقیقه

تاریخ:۱۴۰۲/۰۸/۱۵

مکان: قم- مرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام)

25.2MB- دانلود

تقریرات خارج فقه-صید و ذباحه- جلسه چهاردهم- ۱۴۰۲/۰۸/۱۳

موضوع: کتاب الصید و الذباحه / ادامه مبحث شرائط الذباحه

خلاصه جلسه قبل: در جلسه قبل شرط استقبال در ذبیحه را مطرح کردیم و دو روایت و کلام برخی از فقها را بیان کردیم. هم‌چنین درباره رو به قبله بودن ذابح مطالبی عرض شد.

کیفیت استقبال ذبیحه به سوی قبله

در کیفیت استقبال ذبیحه به سوی قبله، میان فقها اختلاف نظر وجود دارد. برخی در استقبال قبله، تمام مقادیم بدن ذبیحه را لازم می‌دانند. در ادامه نظرات تعدادی از فقها را بیان می‌کنیم.

شهیدثانی (ره) در این‌باره می‌نویسد:

«و المعتبر الاستقبال بمذبح الذبیحه و مقادیم بدنها».[۱]

ترجمه‌ی عبارت شهید ثانی(ره):

«آن‌چه در استقبال معتبر است، رو به قبله کردن مذبح یا جلوی گردن حیوان و مقادیم بدنش می باشد».

محقق ‌کاشانی(ره) در مفاتیح الشرایع می‌گوید:

«یشترط فیها استقبال القبله بمذبحه أو منحره، بالسنه و الإجماع، و بجمیع مقادیم بدنه أحوط، للحسن «استقبل بذبیحتک القبله» فلو ترک عامدا حرم».[۲]

محقق‌طباطبایی(ره) در ریاض المسائل چنین گفته‌اند:

«إذا أردت أن تذبح فاستقبل بذبیحتک القبله و نحو ذیله الرابع و المتبادر منها و من العباره و غیرها اعتبار الاستقبال بجمیع مقادیم بدن الذبیحه لا مذبحها أو منحرها خاصه کما استقر به جماعه هذا مضافا إلى الأصل و عدم انصراف الإطلاقات بحکم التبادر و الغلبه إلا إلى الذبیحه المستقبل بجمیع مقادیمها القبله».[۳]

محقق‌ نراقی(ره) در مستندالشیعه این‌گونه گفتند:

«هل اللازم استقبال جمیع مقادیم الذبیحه القبله، أو یکفی استقبال المذبح و المنحر خاصّه؟ظاهر جماعه: الأول، لظاهر الصحیحین الأولین، لأنّه المتبادر من استقبال الذبیحه، بل هو معناه».[۴]

برخی دیگر از فقها، استقبال مذبح (محل قطع رگ‌ها و جلوی گردن) را کافی می‌دانند. مقدس‌اردبیلی(ره) پس از طرح قول اول و دلیل روائی آن، به قول دوم پرداخته و نسبت به آن تمایل نشان داده است:

«و ینبغی أن یکون کلّ مقادیم الذبیحه إلى القبله، لاحتمال إرادتهم من توجیهها إلیها، بل یمکن دعوى تبادر ذلک.و لا شک فی ان الاحتیاط فی کون الفاعل و المذبوح متوجّها إلى القبله و ان أمکن حصول الشرط بمجرد کون المذبح إلى القبله لأنه المجمع علیه، و لیست الاخبار صریحه فی الزیاده على ذلک و ان أمکن کونها المراد فتأمّل».[۵]

ترجمه‌ عبارت مقدس‌ اردبیلی(ره) :

«… ممکن است، موضوع استقبال ذبیحه، صرفاً با استقبال مذبح، حاصل گردد و اصل (برائت) و عدم وجود یک دلیل ظاهر در مورد اشتراط چیزی بیش از مذبح و صدق اجمالی استقبال در این صورت، مؤید این قول است».

علامه مجلسی(ره) در این مسئله این‌چنین بیان داشته‌اند:

«و أقول الظاهر أنه یکفی الاستقبال بأی وجه کان سواء أضجعها على الیمین أو على الیسار کما هو الشائع أو لم یضجعها و أقامها و استقبل بمقادیمها إلیها کالطیر لإطلاق الاستقبال الشامل لجمیع تلک الصور».[۶]

ترجمه‌ی عبارت علامه مجلسی(ره):

«ظاهر آن است که استقبال به هر صورتی کفایت می‌کند و فرقی نمی‌کند که ذبیحه را به طرف راست بخوابانند یا طرف چپ یا اساساً حیوان را نخوابانند، بلکه مقادیم و جلوی بدنش را در حالت ایستاده، روبه قبله نمایند؛ همانند پرنده؛ به دلیل اطلاق استقبال که شامل همه‌ این صورت‌ها می‌گردد».

۴٫ ابزار ذبح از جنس آهن باشد.

چهارمین شرط ذبح این است که ابزار ذبح از جنس آهن باشد.

واژۀ «حدید» در لغت

واژۀ «حدید» از کلمۀ «حدّ» مشتق شده است. برای این کلمه دو معنی در لغت نامه‌ها ذکر شده است. فیومی در المصباح المنیر در مورد معنای واژه «حدّ» می‌نویسد: «و الْحَدُّ فى اللُّغَهِ الْفَصْلُ و الْمَنْعُ»؛^[۷] حدّ در لغت به معنای فاصله انداختن و منع مورد استعمال واقع شده است.

ایشان در ادامه در مورد واژۀ «حدید» می‌نویسد: «الْحَدِیدُ مَعْدِنٌ مَعْرُوفٌ و صَانِعُهُ حَدَّادٌ»؛^[۸] حدید، معدن معروفی است و سازندۀ آن را حداد گویند.

ابن منظور در لسان العرب در مورد واژه «حدید» می‌نویسد: «و الحدید: هذا الجوهر المعروف لأَنه منیع، القطعه منه حدیده»؛^[۹]حدید به معنی گوهر معروفی است به خاطر این‌که کم یاب است و قطعه‌ای از آن آهن می‌باشد.

در معجم الوسیط آمده است: «الحدید: فلز یجذبه المغناطیس، یصدأ»؛^[۱۰] دید فلزی است که مغناطیس آن را جذب می‌کند و زنگ می‌زند.

بعضی از لغویان دو معنای دیگری برای «حدّ» ذکر کرده‌اند: «الحاء و الدال أصلان: الأوّل المنع، و الثانى طَرَف الشى‌ء»؛^[۱۱] واژه «حد» دو معنی دارد: یکی منع و جلوگیری و دیگری کرانۀ یک چیز.

ایشان در ادامه در مورد وجه تسمیۀ «حدید» می‌نویسد: «و سمِّى الحدیدُ حدیداً لامتناعه و صلابته و شدّته. و الاستحداد: استعمال الحدید»؛^[۱۲] وجه تسمیۀ حدید به خاطر این است که آن سختی و پایداری و شدت و صلابت دارد و استحداد به معنی بریدن حلق توسط حدید است.^[۱۳]

واژه «حدید» در روایات

این واژه در روایات به معنی شیء برنده آمده است؛ مثل کارد، شمشیر، نیزه و… و به معنی «جنس آهن» در مقابل سایر فلزات؛مثل مس، روی، نقره، طلا و…نیست. برای این مطلب دو گواه و مؤید وجود دارد:

گواه اول این مطلب آن‌که در برخی از روایات مقابله‌ای بین حدید و چوب و نی و سنگ وجود دارد که این مشعر به این مطلب است که منظور از «حدید» جنس آهنی نیست؛ چراکه در آن‌صورت باید مقابل آن، مس، روی و سایر فلزات می بود، بلکه منظور«شیء تیز و برنده» است؛ زیرا چوب و نی و سنگ به حد کافی برنده و تیز نیستند.

گواه دوم این مطلب آن‌که در برخی از روایات به جای کلمۀ «حدید» از واژۀ «سکین یا چاقو» استفاده شده است و این بدل قرار دادن، مشعر به این مطلب است که مراد شیء تیز و برنده است نه جنس آهن.

روایت: روایت امام کاظم (ع)

امام کاظم (ع) در جواب سؤال عبدالرحمن بن حجاج می‌فرماید:

«مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا إِبْرَاهِیمَ ع عَنِ الْمَرْوَهِ وَ الْقَصَبَهِ وَ الْعُودِ- یَذْبَحُ بِهِنَّ الْإِنْسَانُ إِذَا لَمْ یَجِدْ سِکِّیناً- فَقَالَ إِذَا‌ فَرَى الْأَوْدَاجَ فَلَا بَأْسَ بِذَلِکَ»؛^[۱۴]

ترجمه‌ روایت:

از موسی بن جعفر(ع) درباره ذبح با سنگ، نی و چوب در حالی که چاقو نباشد، سؤال کردم. حضرت(ع) فرمود: اگر چهار رگ را ببرد اشکالی ندارد.

در این روایت به جای «حدید» از کلمه‌ی «سکین-چاقو» استفاده شده است و جواب حضرت(ع) در مقام ضرورت می‌باشد و گرنه در شرایط عادی چنین ذبحی صحیح نیست.

در روایت دیگری در همین باب آمده است:

روایت: روایت امام صادق(ع)

امام صادق (ع) فرمودند:

«مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(ع) عَنْ رَجُلٍ لَمْ یَکُنْ بِحَضْرَتِهِ سِکِّینٌ- أَ یَذْبَحُ بِقَصَبَهٍ فَقَالَ اذْبَحْ بِالْحَجَرِ وَ بِالْعَظْمِ- وَ بِالْقَصَبَهِ وَ الْعُودِ إِذَا لَمْ تُصِبِ الْحَدِیدَهَ».^[۱۵]

ترجمه‌ روایت:

از امام صادق(ع) در مورد کسی که چاقو ندارد، آیا با نی ذبح کند؟ پرسیدم. حضرت(ع) فرمود: هرگاه به آهن دسترسی پیدا نکردی، با سنگ، استخوان، نی و چوب ذبح کن.

این روایت ظهور در این مطلب دارد که منظور از «حدید» همان چاقو و مانند آن است که برای ذبح کردن و… استفاده می‌شود. در مقابل چیزهایی که اصلاً استعمال اولیۀ آن‌ها برای این کار نیست، صرفاً در جهت رفع ضرورت از آن‌ها استفاده می‌شود.

بنابراین کلمۀ «حدیده» یا «حدید» به معنای شیء تیز است و این‌که لغویان آن را به معنی معدن مخصوص گرفته‌اند به خاطر سختی و پایداری آن است؛ چرا که واژه «حدّ» دو معنی بیشتر نداشت: یکی به معنای منع و جلوگیری و دیگری به معنای کرانۀ یک چیز.

فلذا «حدید» نیز دارای دو معنی است:

یک معنای اشتقاقی است که در آن حدید به معنای شی تیز و برنده است و مونث آن «حدیده» می‌باشد.
یک معنای جامدی است که به معنای قطعه‌ای از آهن که در آن ویژگی برّندگی و تیزی لحاظ نشده است.

و صلی اللّه علی محمد و آله الطاهرین

[۱]. شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۱۱، ص۴۷۶٫

[۲]. فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ج۲، ص۱۹۹٫

[۳]. طباطبایی، ریاض‌المسائل، ج۲، ص۲۷۳٫

[۴]. نراقی، مستندالشیعه، ج۱۵، ص۴۱۱٫

[۵]. مقدس‌اردبیلی، مجمع‌الفائده، ج۱۱، ص۱۱۴٫

[۶]. علامه مجلسی، بحارالانوار، ج۶۲،ص۳۱۴٫

[۷]. فیومی، المصباح المنیر، ج‌۲، ص۱۲۴٫

[۸]. فیومی، المصباح المنیر، ج‌۲، ص۱۲۵٫

[۹]. ابن منظور، لسان العرب، ج‌۳، ص۱۴۱٫

[۱۰].معجم الوسیط، ذیل ماده «حد».

[۱۱]. ابن فارس، معجم مقائیس اللغه، ج‌۲، ص۳٫

[۱۲]. ابن فارس، معجم مقائیس اللغه، ج‌۲، ص۴٫

[۱۳]. ابن اثیر، النهایه، ج‌۱، ص۳۵۲: «و عدّ فیها الاسْتِحْدَاد‌و هو حلق العانه بالحدید».

[۱۴]. شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج‌۲۴، ص۸-۹٫

[۱۵]. شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج‌۲۴، ص۹٫

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31614

مطالب مشابه

اطلاعیه برگزاری درس خارج فقه حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی در نیم سال دوم ۱۴۰۳

اطلاعیه برگزاری درس خارج فقه حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی در سال ۱۴۰۳

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه سی ام

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌نهم

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌هشتم

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌هفتم

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌ششم

مباحث فقهی-صید و ذباحه- جلسه شانزدهم

مباحث فقهی-صید و ذباحه- جلسه پانزدهم

مباحث فقهی-صید و ذباحه- جلسه سیزدهم

نظرات

کلام استاد

کلیپ صوتی

زیارت و دیدار حضرت صاحب الزمان (عج)

ویژه نامه

امام رضا علیه السلام، نماد فضیلت‌ها

تقویم سلوکی

اعمال ماه ذی القعده

مناسبات ماه ذی القعده

ماه ذى القعده ، نخستین ماه ازماههاى حرام است که در آنها جنگ، حتّى با دشمنان اسلام حرام است; مگر این که جنگ برمسلمین تحمیل شود (سه ماه دیگر از ماههاى حرام، ذى الحجّه، محرّم و رجب است) آتش بس در این چهار ماه وسیله اى براى آرامش جامعه و توفیق براى حجّ وعبادت، حلّ مشکلات اقتصادى و بازنگرى در امر جنگ و یافتن نقطه پایان براى آن و سپس مرهم نهادن بر زخم هاى جانکاه ناشى از آن است. ماهى است که زوّار خانه خدا از اطراف و اکنافِ جهان به سوى خانه خدا حرکت مى کنند، گروهى به مدینه مى روند و قبر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و قبور ائمّه هدى(علیهم السلام) را زیارت مى کنند و آثار تاریخى که در جاى جاى این خاستگاه اسلامى وجود دارد را مى بینند و غرق لذّات روحانى مى شوند (هرچند نابخردان و جاهلان، بسیارى از این آثار عظیم و گرانقدر را از میان برده اند) گروه دیگرى راهى مکّه مى شوند و با انجام مناسک «عمره تمتّع» در انتظار مراسم بزرگ عبادى سیاسى حج مى نشینند و با طواف کعبه و شرکت درصفوف پرشکوه جماعت، روح و جانشان را تازه مى کنند . سیّد بن طاووس در فضیلت این ماه مى گوید: «ماه ذى القعده ماهى است که به هنگام شدّت و گرفتارى، زمان خوبى براى دعاست، و براى رفع ظلم و ستم و دعا بر ضد ظالم مؤثّر است. همچنین مى گوید: «این ماه «ماه اجابت دعاها» نامیده شده است; لذا باید اوقاتش را غنیمت شمرد و در آن روزه حاجت گرفت.