23 دسامبر, 2023

کد مطلب : 31213

درس خارج فقه حضرت آیت الله کمیلی خراسانی

مباحث فقهی- سقط جنین- جلسه شانزدهم

بررسی صور سقط جنین

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه شانزدهم- ۱۴۰۲/۰۲/۱۶

موضوع: بررسی صور سقط جنین

در پاسخ به این سؤال ابتدا باید تبعات سقط جنین را بیان کرد و سپس حکم هر بخش را از لسان شرع استنباط نمود. به صورت کلی برای تبعات سقط جنین چند صورت متصور است:

الف.امکان حیات هر دو ممکن نیست:

صورت اول: این‌که حیات هیچ‌کدام ممکن نیست؛ به این صورت که نمی توان هم مادر و هم جنین را زنده نگه داشت و لاجرم باید یکی فدای دیگری گردد.

ب:امکان حیات هر دو ممکن است:

صورت دوّم: سقط جنین قبل از ولوج روح باشد.

صورت سوم: سقط جنین بعد از ولوج روح بوده و جنین سالم باشد.

صورت چهارم: سقط جنین بعد از ولوج روح بوده و جنین ناقص‌الخلقه باشد.

در صورتی که جنین ناقص‌الخلقه باشد سه وضعیت دارد:

یک: جنین بعد از تولد به هیچ وجه نمی‌تواند حیات خودش را ادامه دهد و بعد از تولد از دنیا می‌رود.

دو: جنین مدت کوتاهی زندگی می‌کند و سپس از دنیا می رود.

سه: جنین ناقص‌الخلقه مانند افراد سالم، قابلیت حیات برای مدتی طویل را دارد.

در صورت اول، چون امر دایر مدار حیات یکی از آنهاست، لاجرم باید یکی فدای دیگری شود و لکن در این‌جا سوالی پیش می‌آید که کدام یک باید فدای دیگری گردد؟

در این فرض، هر دو شخص، نفس محترمه دارد ولی لا‌جرم یکی از آن دو را باید نجات داد. در این صورت اگر یکی از دو طرف مرجح شرعی یا عقلی یا عرفی داشته باشد، بر طبق مرجح عمل می‌شود و اگر هیچ کدام بر دیگری ترجیحی نداشتند، در این صورت قائل به تخییر می‌شویم.

استدلال به روایات برای تقدم جان مادر

در این بخش به صورت اجمالی در مورد این مسئله می پردازیم ولی تفصیل آن را در فصل بعدی خواهیم پرداخت. بعضی از فقها برای تقدم حفظ حیات مادر به این روایات تمسک کرده اند:

روایت اول

«أبو علی الأشعری، عن محمد بن عبد الجبار، عن صفوان، عن شعیب الحداد، عن محمد بن مسلم:عن أبی جعفر (ع)، قال: إنما جعلت التقیه لیحقن بها الدم، فإذا بلغ الدم فلیس‏ تقیه»؛ امام باقر (ع) می‌فرماید: تقیه برای حفظ جان قرار داده شده است، هنگامی که جان در خطر باشد جای تقیه نیست.

بررسی سند: ابو علی الأشعری احمد بن ادریس القمی: امامی، ثقه، جلیل. محمد بن عبد الجبار القمی: امامی، ثقه، جلیل. صفوان بن یحیی القمی: امامی، ثقه، جلیل، من اصحاب الإجماع. محمدبن مسلم: امامی، ثقه، جلیل. سند صحیح است.

بررسی دلالی:حفظ جان مادر مقدم است؛ چراکه مادر مکلّف است و تکالیف الهی متوجه اوست و از جملۀ تکالیف این است که باید حفظ نفس کند، امّا بچه‌ای که هنوز به سنّ تکلیف نرسیده است حکم شرعی وجوب حفظ نفس، متوجه او نیست و چون حفظ نفس وجوب شرعی‌اش برای مادر است پس وظیفۀ مادر است که هر چیزی که مانع حفظ نفس است، دفع کند؛

مثال زده‌اند که دو نفر در کشتی در حال غرق شدن است. یکی خواب و دیگری بیدار است. فردی که بیدار است می‌تواند فردی که در خواب است را به خطر بیندازد و بگوید چون او خواب است تکلیف شرعی ندارد؛ پس برای حفظ جان خودم او را در آب بیندازم و خودم را نجات بدهم. و در این مسئله نیز چون مادر فردی بالغ، عاقل و سالم است و تکلیف شرعی دارد ولی بچه‌ای که در شکمش است حکم فردی را دارد که در خواب است که تکلیفی متوجه او نیست.

این استدلال‌ها از نظر ما کامل نیست؛ چرا که خواب بودن فردی مستلزم قتل آن شخص نیست؛ زیرا درست است که فرد خواب است، ولی اگر در همان حالت خوابی پایش به چیزی بخورد و آن را بشکند، ضامن است و باید قیمت یا مثل آن را بپردازد؛ فلذا این‌گونه نیست که هیچ تکلیفی متوجه فرد نائم نیست و در ما نحن فیه هم درست است که جنین فرد بالغ و عاقل نیست ولی نفس محترمه دارد و شرع مقدس اجازه‌ی قتل نفس را نداده است مگر در صورتی که خطر قابل توجهی او را تهدید کند.

مقتضی تحقیق: وقتی انسان گرفتار دو محذور می‌شود باید اول به مرجّحات مراجعه کند، اگر مرجحی پیدا کرد، طبق آن عمل می‌کند و گرنه انسان مخیّر است.

روایت دوم

«عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ‌؟ع؟ عَنْ رَجُلٍ کَانَ رَاکِباً عَلَى دَابَّهٍ فَغَشِی رَجُلًا مَاشِیاً حَتَّى کَادَ أَنْ یُوطِئَهُ فَزَجَرَ الْمَاشِی الدَّابَّهَ عَنْهُ فَخَرَّ عَنْهَا فَأَصَابَهُ مَوْتٌ أَوْ جُرْحٌ قَالَ لَیْسَ الَّذِی زَجَرَ بِضَامِنٍ إِنَّمَا زَجَرَ عَنْ نَفْسِهِ»؛ ابو بصیر می‌گوید: از امام صادق؟ع؟ پرسیدم: مردی‌که سوار بر چهار پا است و شخص دیگری را به گونه‌ای زیر پای حیوان خود می‌گیرد، که حیوان می‌خواهد او را لگدمال کند و از بین ببرد، آن شخص حیوان را از خود دور کرد، فردی که بر حیوان سوار بود دچار مرگ یا جراحت شد، امام (ع) می‌فرماید: آن کسی که به این حیوان آسیب وارد کرده ضامن نیست چون در مقام دفاع از خودش بوده است.

بررسی سند: «و باسناده {ضمیر}محمد بن الحسن بن علی الطوسی: امامی، ثقه، جلیل. محمد بن علی بن محبوب: امامی، ثقه، جلیل. الظاهر سقوط الواسطه هنا و هو هحمد بن محمد عیسی. الحسین بن سعید الأهوازی: امامی، ثقه، جلیل. القاسم بن محود الجوهری: واقفی، ثقه علی التحقیق. علی بن ابی حمزه البطائنی: من رؤوس الواقفه لکن الظاهر اخذ المشایخ عنه قبل وقفه و هو امامی ثقه.» سند موثق است.

بررسی دلالی: اگر بچه را از بین بردند این مادر مسئول نیست؛ چراکه در مقام دفاع از نفس خود بوده است، ولی این قیاس مع‌الفارق است؛ چراکه در این‌جا هر دو فرد مکلّف هستند، آن هم در حالی که حیوان، آن فرد را لگدمال کرده است و فرد می‌خواهد از خودش دفاع کند، آیا آن بچه‌ای که در شکم مادر است حالت هجومی به مادر دارد تا مادر ‌بخواهد از خودش دفاع کند؟ هر کدام‌ در جای خودشان هستند و حالت تهاجم وجود ندارد.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31213

مطالب مشابه

اطلاعیه برگزاری درس خارج فقه حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی در نیم سال دوم ۱۴۰۳

اطلاعیه برگزاری درس خارج فقه حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی در سال ۱۴۰۳

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه سی ام

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌نهم

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌هشتم

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌هفتم

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌ششم

مباحث فقهی-صید و ذباحه- جلسه شانزدهم

مباحث فقهی-صید و ذباحه- جلسه پانزدهم

مباحث فقهی-صید و ذباحه- جلسه چهاردهم

نظرات

کلام استاد

کلیپ صوتی

زیارت و دیدار حضرت صاحب الزمان (عج)

ویژه نامه

امام رضا علیه السلام، نماد فضیلت‌ها

تقویم سلوکی

اعمال ماه ذی القعده

مناسبات ماه ذی القعده

ماه ذى القعده ، نخستین ماه ازماههاى حرام است که در آنها جنگ، حتّى با دشمنان اسلام حرام است; مگر این که جنگ برمسلمین تحمیل شود (سه ماه دیگر از ماههاى حرام، ذى الحجّه، محرّم و رجب است) آتش بس در این چهار ماه وسیله اى براى آرامش جامعه و توفیق براى حجّ وعبادت، حلّ مشکلات اقتصادى و بازنگرى در امر جنگ و یافتن نقطه پایان براى آن و سپس مرهم نهادن بر زخم هاى جانکاه ناشى از آن است. ماهى است که زوّار خانه خدا از اطراف و اکنافِ جهان به سوى خانه خدا حرکت مى کنند، گروهى به مدینه مى روند و قبر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و قبور ائمّه هدى(علیهم السلام) را زیارت مى کنند و آثار تاریخى که در جاى جاى این خاستگاه اسلامى وجود دارد را مى بینند و غرق لذّات روحانى مى شوند (هرچند نابخردان و جاهلان، بسیارى از این آثار عظیم و گرانقدر را از میان برده اند) گروه دیگرى راهى مکّه مى شوند و با انجام مناسک «عمره تمتّع» در انتظار مراسم بزرگ عبادى سیاسى حج مى نشینند و با طواف کعبه و شرکت درصفوف پرشکوه جماعت، روح و جانشان را تازه مى کنند . سیّد بن طاووس در فضیلت این ماه مى گوید: «ماه ذى القعده ماهى است که به هنگام شدّت و گرفتارى، زمان خوبى براى دعاست، و براى رفع ظلم و ستم و دعا بر ضد ظالم مؤثّر است. همچنین مى گوید: «این ماه «ماه اجابت دعاها» نامیده شده است; لذا باید اوقاتش را غنیمت شمرد و در آن روزه حاجت گرفت.