برشی از کتاب وصایای سلوکی

حقوق استاد در آیینه روایات

عارفان حقیقی خواب و بیداریشان یکی می‌شود. آن‌ها در راهی قدم گذاشته‌اند که همه چیز را معجزه خدا می‌دانند. عارف همه را از خدا می‌داند و بین موجودات غیبی و غیر غیبی فرق نمی‌گذارد.

حقوق استاد در آیینه روایات

اگر بخواهیم علوم معنوی، باطنی و تقرب به خدا را از راه نورانیت و اشراق تحصیل کنیم باید به دستورات استاد راه عملی کنیم.{۱} ما خیال می‌کنیم آداب مرید با استاد را فقط عرفا و اهل تصوف گفته‌اند،{۲}

نه عزیز من! در کلمات ائمه علیهم السلام هم بیان شده که چگونه شاگرد به استادش احترام بگذارد و چه آدابی را رعایت کند؛ مثلا برخاستن جلوی پای استاد

«عن أمیرالمؤمنین علیه السلام انّه قال قم عن مجلسک لأبیک ومعلّمک ولو کنت أمیراً»؛{۳} امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرماید: به احترام پدر و معلمت از جای برخیز اگر چه امیر و رئیس باشی.

تواضع در برابر استاد هم سفارش شده است.

«حَدَّثَنَا مُعَاوِیَهُ بْنُ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ علیه السلام یَقُولُ‏ … وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ‏ الْعِلْمَ»؛{۴}

معاویه ابن وهب می‌گوید شنیدم امام صادق علیه السلام علیه السلام فرمود: … برای استاد تواضع و فروتنی دشته باشید. در کلامی گوهربار امام سجاد علیه السلام درباره حقوق معلم فرموند: «وَ أَمَّا حَقُ‏ سَائِسِکَ‏ بِالْعِلْمِ‏ فَالتَّعْظِیمُ لَهُ وَ التَّوْقِیرُ لِمَجْلِسِهِ وَ حُسْنُ الِاسْتِمَاعِ إِلَیْهِ وَ الْإِقْبَالُ عَلَیْهِ وَ الْمَعُونَهُ لَهُ عَلَى نَفْسِکَ فِیمَا لَا غِنَى بِکَ عَنْهُ مِنَ الْعِلْمِ بِأَنْ تُفَرِّغَ لَهُ عَقْلَکَ وَ تُحَضِّرَهُ فَهْمَکَ وَ تُزَکِّیَ لَهُ قَلْبَکَ وَ تُجَلِّیَ لَهُ بَصَرَکَ بِتَرْکِ اللَّذَّاتِ وَ نَقْصِ الشَّهَوَاتِ وَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّکَ فِیمَا أَلْقَى إِلَیْکَ رَسُولُهُ إِلَى مَنْ لَقِیَکَ مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ فَلَزِمَکَ حُسْنُ التَّأْدِیَهِ عَنْهُ إِلَیْهِمْ وَ لَا تَخُنْهُ فِی تَأْدِیَهِ رِسَالَتِهِ وَ الْقِیَامِ بِهَا عَنْهُ إِذَا تَقَلَّدْتَهَا وَ لَا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّهِ»؛{۵}

حق سرپرست علمى (استاد) آن است که او را تعظیم کنى، مجلسش را محترم شمارى، درست به گفتارش گوش دهى، به او توجه کنى، استاد را در تربیت علمى خود که به آن محتاجى، کمک دهى، فکر را فارغ (و حواس را براى دریافت سخنش جمع) و ذهن را حاضر سازى، با چشم پوشى از لذت‌ها و کاستن شهوت‌ها قلب را پاک کنى و چشم را جلا دهى، و بدانى که در آن درس‌ها که به تو مى‏آموزد پیک او هستى، با هر جاهلى برخورى باید پیام استاد را نیکو به گوشش برسانى، و چون این رسالت را بعهده گیرى در ابلاغ آن و قیام به این وظیفه خیانت نورزى، و لا حول و لا قوه الا باللَّه؛{۶}

لذا به خاطر اهمیت مطلب شهید ثانی رحمه الله علیه کتاب منیه المرید فی آداب المفید و المستفید را درباره آداب معلم و متعلّم نوشته است.

آزمودن استاد ممنوع

«وَ إِیَّاکَ أَنْ تَسْأَلَهُمْ تَعَنُّتاً وَ تَجْرِبَهً»؛ مبادا از عالمان بپرسی تا ایشان را به لغزش افکنی و برای آزمایش و امتحان بپرسی.

«تَعَنُّتًا»؛ یعنی عالم را به مشقت نینداز. اگر گفت الان حضور ذهن ندارم از او قبول کن. تَجربَهً؛ یعنی از روی تجربه و امتحان سؤالت را مطرح نکن. از باب مثال راجع به اساتید اخلاق و عرفان اگر استادی را پیدا کردی خودت را رها کن، خود را به او بسپار و او را سؤال پیچ نکن.

بعضی‌ می‌گویند: باید از استاد کرامت‌ و مکاشفه ببینیم تا از این استاد تبعیت کنیم. عزیز من! اگر برای این آمدید که راه خدا و معارف الهی را پیدا کنید. شما باید خودتان را بسپارید به کسی که اهل یقین و معرفت است دیگر چه کار دارید که این شخص مکاشفه دارد یا ندارد. مکاشفه و کرامت مربوط به درجات پایین است. آن بالا بالاها این‌ها را ندارند، عارفان حقیقی خواب و بیداریشان یکی می‌شود. آن‌ها در راهی قدم گذاشته‌اند که همه چیز را معجزه خدا می‌دانند. عارف همه را از خدا می‌داند و بین موجودات غیبی و غیر غیبی فرق نمی‌گذارد.

بعضی‌ می‌خواهند استاد را امتحان کنند، یکی دو جلسه می‌آ‌یند تا استاد را امتحان کنند. به آن‌ها می‌گوئیم: شما که از اول با شک آمده‌ای، چگونه می‌خواهی از این جلسه استفاده کنی! شما از اول راهت اشتباه بوده است.

اگر می‌خواهید به کسی ارادت پیدا کنید، از روی صداقت قدم بگذارید. قبل از ورود به جلسه و ارادت به شخصی باید آن‌ها را پیش خود حل کرده باشید.

وقتی سؤال می‌کنی ببین استاد برای پاسخ دادن آماده است. اگر ساعت مناسبی نیست، صبر کن در وقت مناسب سؤالت را بپرس.

بنا به فرموده امام صادق علیه السلام در این حدیث، سؤال شما نباید از روی امتحان باشد؛ جاهل عالم را امتحان کند؟! شما به عنوان این‌که جاهل هستی رفتی کارشناس مسائل را پیدا کردی، بعد آن‌جا بالای حرفش حرف می‌زنی. کسی که امتحان می‌کند باید از لحاظ علمی بالاتر باشد.

پی نوشت:

۱-کتاب وصایای سلوکی شرح « حدیث عنوان بصری»

۲-نجم‌الدین رازی، مرصاد العباد، ص ۱۴۸-۱۳۹٫

۳- حسین بروجردی، جامع أحادیث الشیعه، ج ‏۲۶، ص ۹۰۶٫

۴- کلینی، کافی، ج ۱، ص ۳۶٫

۵- ابن شعبه حرانى، تحف العقول، ص ۲۶۰٫

۶- تحف العقول / ترجمه احمد جنتى، ص ۴۱۳٫

منبع: کتاب وصایای سلوکی شرح « حدیث عنوان بصری»، فصل سوم: وصیت‌های امام صادق علیه السلام – از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31411