برشی از کتاب چلچراغ سلوک

اهمیت خلوت در کلام سید بحرالعلوم و شرایط آن

صاحب عزلت در حصن و قلعه محکم الهی خود را قرار داده است. و تحت حراست خداوند می‌باشد؛ چون با خدا انس گرفته است

اهمیت خلوت در کلام سید بحرالعلوم و شرایط آن

سیدبحرالعلوم رحمه الله می‌گوید:{۱}

«پانزدهم خلوت و آن بر دو قسم است، خلوت عام و خلوت خاص، خلوت عام را عزلت نیز گویند و آن عبارت است از کناره‌گیری از غیر اهل اللّه از مردمان، سیّما از نسوان، طفلان، عوام، ارباب عقول ضعیفه، اهل عصیان و طالبین دنیا».

در روایات نشستن پای صحبت خانم‌ها مورد مذمت قرار گرفته است{۲}. البته برخی خانم‌ها اهل سیر و سلوک و سکوت هستند و حد و حدود صحبت را مراعات می‌کنند و این‌که گفته می‌شود هم‌نشینی با زن‌ها مذموم است، در جایی است که انسان مشغول حرف‌های بی اساس و گناهان لسانی گردد.

از طرفی در روایات بر محبت و توجه و هم صحبتی با همسران تأکید شده و ثواب زیادی برای آن نقل شده است.{۳} از طرفی اگر با اطفال خیلی وقت بگذاری، شما هم حالت طفل پیدا می‌کنی، البته یک مقدار بازی با اطفال خوب است، مخصوصا بازی پدر با بچه‌اش مناسب است، اما اگر با کودکان، عوامِ جاهل، ارباب عقول ضعیفه، اهل معصیت و اهل دنیا هم‌نشینی و هم‌صحبتی کنی، سطح عقل و ادراک شما به تدریج پایین می‌آید.

سید در ادامه می‌گوید: «مگر به‌قدر حاجت و ضرورت، و مصاحبت و مجالست با اهل طاعت منافی این خلوت نیست. مکان خاص در آن شرط نِه. آن‌چه از اخبار معصومین وارد است مراد این قسم می‌باشد، چنان‌چه ابوعبداللّه علیه السلام می‌فرماید: «صَاحِبُ اَلْعُزْلَهِ مُتَحَصِّنٌ بِحِصْنِ اَللَّهِ تَعَالَى وَ مُتَحَرِّسٌ بِحَرَاسَتِهِ فَیا‌طُوبَى لِمَنْ تَفَرَّدَ بِهِ سِرّاً وَ عَلاَنِیه»{۴}

اگر در خلوت عام با اهل طاعت معاشرت کنید مشکلی ندارد. این روایت از امام صادق علیه السلام در مورد خلوت عام هست که حضرت می‌فرماید: «صَاحِبُ اَلْعُزْلَهِ مُتَحَصِّنٌ بِحِصْنِ اَللَّهِ»؛ صاحب عزلت در حصن و قلعه محکم الهی خود را قرار داده است. «وَ مُتَحَرِّسٌ بِحَرَاسَتِهِ»؛ و تحت حراست خداوند می‌باشد؛ چون با خدا انس گرفته است. «فَیاطُوبَى لِمَنْ تَفَرَّدَ بِهِ سِرّاً وَ عَلاَنِیه»؛ خوشا به حال کسی که در سِرّ وآشکار، دل را فقط به خدا بدهد.

علامه طهرانی در شرح عبارات سید، متن کامل روایت را نقل می‌کند: «وَ هُوَ یحتَاجُ إِلَى عَشَرَهِ خِصَالٍ: عِلمُ الحَقِّ وَ البَاطِلِ، وَتَجَنُّبِ الفَقرِ، وَ اِختِیارُ الشِدَّهِ، وَ الزُّهدِ، وَ اِغتِنَامُ الخَلوَهِ، وَ النَّظَرُ فِى العَوَاقِبِ، وَ رُؤیهُ التَّقصِیرِ فِی العِبَادَهِ مَعَ بَذلِ المَجهُودِ، وَتَرکُ العُجبِ، وَ کَثرَهُ الذِّکرِ بِلا غَفلَهٍ،- فَاِنَّ الغَفلَهَ مِصطَادُ الشَّیطَانِ وَ رَأسُ کُلِّ بَلِیهٍ وَ سَبَبُ کُلِّ حِجَابٍ،- وَ خَلوَهُ البَیتِ عَمَّا لا یحتَاجُ إِلیهِ فِی الوَقتِ. قَالَ عِیسَى بنُ مَریمِ-علیه‌السّلام: «اِخزَن لِسَانَکَ لِعَمَارَهِ قَلبَکَ، وَ لِیسَعَکَ بَیتُکَ وَ فَرَّ مِنَ الرِّیاءِ وَ فُضُولِ مَعَاشِکَ»{۵} اگر می‌خواهی در خلوت بروی باید ده شرط همراه شما باشد:

شرط اول: «عِلْمُ اَلْحَقِّ وَ اَلْبَاطِلِ»؛ باید علم حق و باطل را بدانی. کسی که جاهل به احکام و امور دین است، باید اول اصول ‌و فروع دین، عقاید، اخلاق و احکامش را کسب کند، سپس خلوت نماید؛ چراکه خلوت و سکوت جاهلانه ثمری در بر نخواهد داشت. سکوت باید عالمانه و به همراه تفکر باشد تا موجب رشد انسان شود؛ بنابراین باید به مسایل دینی و معرفتی علم داشته باشد.

شرط‌ دوم: «وَتَجَنُّبِ الفَقرِ»؛ دنبال کسب برود و از فقر اجتناب کند؛ چون اگر مشکل مالی داشته باشد، در خلوت، فکرش مشغول مسایل مالی و دنیایی خواهد شد.

شرط سوم: «وَاِختِیارُ الشِدَّهِ»؛ باید اهل شدت باشد، یعنی بتواند شدت‌ها و سختی‌ها را تحمل کند. کسی که می‌خواهد سال‌ها در خلوت باشد، باید انسی با خلوت داشته باشد تا شدت سختی‌ها او را متزلزل ننماید.

شرط چهارم: «وَالزُّهدِ»؛ زهدورزی نسبت به دنیاست. انسانی که می‌خواهد اهل خلوت باشد، نمی‌تواند چندجا کار کند. چند شیفت کارکردن با خلوت سازش ندارد؛ لذا باید آدم زاهدی باشد که بتواند این خلوت‌ها را برای خودش فراهم کند.

شرط پنجم: «وَاِغْتِنَامُ اَلْخَلْوَهِ»؛ باید ارزش و اهمیت خلوت را فهمیده باشد و آن را غنیمت بشمارد.

شرط ششم: «وَالنَّظَرُ فِى العَوَاقِبِ»؛ باید نسبت به عواقبِ امور نظر داشته و اهل خبره باشد؛ مثلا کار واجبی پیش آمد، باید خلوتش را بشکند و آن کار را انجام دهد.

شرط هفتم: «وَرُؤْیهُ اَلتَّقْصِیرِ فِی اَلْعِبَادَهِ مَعَ بَذْلِ اَلْمَجْهُودِ»؛ همیشه در مسئله عبادت و پرستش خدا، خودش را مقصّر بداند. کسی که برایش فرق نمی‌کند هر کجا شد نماز را بخواند، ذکر را بگوید، این شخص دنبال خلوت برای خودش نیست. «مَعَ بَذْلِ اَلْمَجْهُودِ»؛ در حالی که تمام تلاش خودش را می‌کند و هیچ کوتاهی از او سر نمی‌‍‌زند. باید کسی که صاحب عزلت است بتواند از وقت و سرمایه عمرش مایه بگذارد. از مالش مقداری صرف نظر کند، جدّ و جهد داشته و اهل همّت باشد.

شرط هشتم: «وَتَرکُ العُجبِ»؛ عجب او را نگیرد؛ چون ممکن است عبادت و ذکری را در خلوت انجام دهد و عجب او را بگیرد و بگوید: همه مردم، اهل دنیا هستند فقط من خوبم که نشستم و ذکر می‌گویم.

شرط نهم: «وَکَثْرَهُ اَلذِّکْرِ بِلاَ غَفْلَهٍ»؛ زیاد ذکر بگوید ولی باید حواسش را جمع کند که غفلت او را نگیرد و گرنه سالک «لَا اِلَهَ اِلاَّ اللّه» یا ذکر دیگری را زیاد بگوید و دلش جای دیگری باشد، بیشتر قساوت ایجاد می‌کند. اگر می‌خواهی ذکر در شما اثر کند باید شرایط آن را رعایت کنی تا غفلت به وجود نیاید. «فَإِنَّ اَلْغَفْلَهَ مِصْطَادُ اَلشَّیطَانِ وَ رَأْسُ کُلِّ بَلِیهٍ وَ سَبَبُ کُلِّ حِجَابٍ»{۶} امام صادق علیه السلام می‌فرماید: اگر سستی کنی و غفلت را به خودت راه بدهی در دام شیطان افتادی و این غفلت‌ها اساس هر گرفتاری و ‌بلا برای انسان است و موجب حجاب‌های معنوی می‌شود.

شرط دهم: «وَخَلْوَهُ اَلْبَیتِ عَمَّا لاَ یحْتَاجُ إِلَیهِ فِی اَلْوَقْتِ»؛ خالى کردن خانه و محل ذکر از هرچه که فعلا به آن احتیاجى به آن ندارد. قَالَ عِیسَى اِبْنُ مَرْیمَ أَحْرِزْ لِسَانَکَ لِعِمَارَهِ قَلْبِکَ». حضرت عیسی مسیح علیه السلام فرمود: زبانت را نگه دار تا قلبت معمور و آباد شود. «وَلْیسَعْکَ بَیتُکَ»؛ خانه و ‌منزلی که داری، جایی باشد که تو ‌با آن انس بگیری. «وَاِحْذَرْ مِنَ اَلرِّیاءِ»؛ باید از ریا و تظاهر دوری کنی؛

چون وقتی انسان بین مردم می‌رود ممکن است به تظاهر و ریاکاری گرفتار شود. «وَفُضُولِ مَعَاشِکَ»؛ باید از فضول معاش پرهیز کنی.

فضول معاش یعنی زیادی پول درآوردن و کار کردن. توسعه دادن امر معیشت، وقت سالک را تلف می‌کند. در این‌صورت دیگر وقتی برای او نمی‌ماند.

پی نوشت:

۱- چلچراغ سلوک شرح لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۲- روی عن امیرالمومنین علیه السلام : مُحادَثَهُ النِّساءِ تَدعُو إلَى البَلاءِ و تُزیغُ القُلوبَ؛ هم‌سخن شدن با زنان، به بلا مى‌کشاند و دل‌ها را منحرف مى‌سازد. ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص ۱۵۱٫

۳- روی عن الرسول صل الله علیه و آله و سلم جلوس المرء عند عیاله احبّ الی اللّه تعالی من اعتکاف فی مسجدی هذا؛ در پیشگاه خداوند تعالی، نشستن مرد در کنار همسر خود، از اعتکاف در این مسجد من، محبوب‌تر است . ورام بن أبی فراس، تنبیه الخواطر و نزهه النواظر المعروف بمجموعه ورّام، ج ‏۲، ص ۱۲۲٫

۴- منسوب به امام صادق علیه السلام ، مصباح الشریعه، صفحه ۱۸. بحار الانوار جلد۱۵، صفحه۵۱.

۵- مصباح الشریعه، ص ۱۰۰٫

۶- بحار الأنوار، جلد۶۷، صفحه۱۱۰.

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش چهارم: شرح تفصیلی طریق و کیفیّت سیر الی اللّه– از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31938