برشی از کتاب چلچراغ سلوک

اقسام تجلیات در مسیر سلوک

وقتی که «بِحَولِ اللّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی» سالک بساط خودیّت و شخصیّت را درهم پیچید و قدم در عالم لاهوت نهاد و در حرم خدا وارد شده لباس حرم- احرام او را- در برکرد و به تجلّیات ذاتیّه ربّانیّه مشرّف آمد، شیطان دندان طمع را از او کنده و در حسرت می‌نشیند.

اقسام تجلیات در مسیر سلوک

۱٫ تجلیات صفاتی

تجلیات صفاتی یعنی صفات الهی در سالک پیدا شود. خدا مهربان است تو هم مهربان ‌شوی. خداوند شدید‌العقاب هست تو هم در جاهایی که لازم است شدید العقاب ‌گردی. در این مرتبه حالتی حاصل می‌شود که مظهر اسماء الهی قرار بگیری.

علامه طهرانی می‌گوید: «منظور از تجلّی صفاتی آن است که سالک صفت خدا را در خود مشاهده کند و علم یا قدرت و حیات خود را حیات، علم و قدرت خدا ببیند؛ مثلا چیزی را که می‌شنود، ادراک کند که خدا شنیده و او سمیع است و چیزی را که می‌بیند ادراک کند که خدا دیده و او بصیر است و یا در جهان، علم را منحصر به خدا ذوق کند و علم هر موجودی را مستند به علم او، بلکه نفسِ علم او مشاهده کند.»{۱}

سالک در این مرتبه باید همه علوم اختراعی و ابتکاری بشر را، منحصر به خداوند کند. ]عَلَّمَ الِانسَانَ مَا لَم یَعلَم[{۲}

دانشمندی که برق را اختراع کرد، مغز را از کجا آورد؟ سالک باید ذوقاً و عرفاناً بفهمد که این علم از جانب خداست، همچنین علم هر کسی و هر موجودی را مستند به علم خدا بداند، بلکه تمامی علوم را عین علم او مشاهده کند، نه این‌که فقط به خدا استناد بدهد.

خیلی آسان هست که هر کاری را به خدا استناد دهد، مخصوصاً اگر با مطالعه عرفان نظری به این علم رسیده باشد، ولی عمده عرفان عملی است که این مسئله برای او وجدانی و ذوقی شده و به‌صورت عینی در وجود او مستقر گردد.

۲٫ تجلیات اسمائی

«و مراد از تجلّی اسمائی آن است که صفات خدا که مستند به ذات او هستند مثل قائم، عالم، سمیع، بصیر، حیّ، قدیر و امثال این‌ها را در خود مشاهده کند؛ مثلا ببیند که علیم در عالَم یکی است و او خدای متعال است و دگر خود را در مقابل او علیم نبیند، بلکه علیم بودن او عین علیم بودن خداست».

سالک باید علم همه علما و دانشمندان عالم را عین علم خدا بداند، در غیر این‌صورت از کیست؟ یک قطره بدبو چنین انسان بزرگی شده است، چه کسی این همه استعداد را به او داد؟ علیم در عالم یکی بیشتر نیست و او خداست. دانشمند، مرجع تقلید، علامه، استاد، معلم، مهندس یا هر چه هست، همه باید بگویند که این من نیستم، بلکه اوست. علیم بودن خودش را عین علم خدا بداند.

«یا ادراک کند که حیّ و زنده یکی است و او خداست و خود او اصلا زنده نیست، بلکه زنده خداست و بس. بالأخره وجدان کند که «لَیسَ القَدِیرُ وَ العَلِیمُ وَ الحَیُّ اِلّا هُو تَعَالَی وَ تَقَدَّس.» البته ممکن است تجلی اسمائی در خصوص بعض از اسماء الهیّه صورت گیرد و هیچ لازمه‌ای در بین نیست که چون در سالک یکی دو اسم تجلّی کرد حتما باید بقیّه اسماء تجلّی کند.»

در تجلی صفات و اسما ممکن است که چند اسم و صفت برای سالک تجلی کند.

در مناجات شعبانیه می‌فرماید: «وَهِمَّتِی فِی رَوحِ نَجَاحِ اَسمَائِکَ»؛ خدایا همّت و تلاش مرا در این قرار بده که در این عمر دو روزه‌ام بتوانم اسمای تو را یکی بعد از دیگری کشف کنم، یکی یکی به آن‌ها برسم و مظهریتش را در خودم پیدا کنم.

۳٫ تجلیات ذاتی

«اما تجلّی ذاتی آن است که ذات مقدّس حضرت باری تعالی در سالک تجلّی نماید و آن وقتی حاصل می‌شود که سالک از اسم و رسم گذشته باشد و به عبارت دیگر به کلّی خود را گم کرده و اثری در عالم وجود از خود نیابد و خود و خودیّت خود را یکباره به خاک نسیان سپرده باشد «وَ لَیسَ هُناکَ اِلا اللّهُ»{۳}

در این موقع دیگر ضلال و گمراهی برای چنین شخصی متصوّر نخواهد بود؛ زیرا تا ذرّه‌ای از هستی در سالک باقیست هنوز طمع شیطان از او قطع نشده است و امید اضلال و اغوای او را دارد، ولی وقتی که «بِحَولِ اللّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی» سالک بساط خودیّت و شخصیّت را درهم پیچید و قدم در عالم لاهوت نهاد و در حرم خدا وارد شده لباس حرم- احرام او را- در برکرد و به تجلّیات ذاتیّه ربّانیّه مشرّف آمد، شیطان دندان طمع را از او کنده و در حسرت می‌نشیند.

استاد عام باید بدین مرتبه از کمال برسد و الّا به هر کسی نتوان سر سپرد و مطیع و منقاد گشت.

هزار دام به هر گام این بیابان است

که از هزار هزاران یکی از آن نجهند.»

اگر شخصی صرفا دارای مکاشفات روحی باشد، استاد نمی‌شود. استاد کامل باید از تجلیات صفاتی و اسمائی بگذرد و به تجلیات ذاتی ربانی برسد. در این مسیر شیاطین و ابالسه{۴} هزاران دام حتی برای مدعیان استادی پهن می‌کنند. شما در بیابان مسیر الی اللّه با این هزار دام می‌خواهی چه‌کار کنی؟ هر گامی که در مسیر خدا برمی‌داری، هزار دام جلوی تو می‌آید، مگر از هزار نفر یکی بتواند از این همه دام‌، خودش را خلاص کند.

پی نوشت:

۱- لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۲- خداوند به انسان آن‌چیزی را که نمی‌دانست، آموخت. علق(۹۶) آیه۵٫

۳- در آن‌جا (نظام هستی) نیست، مگر خدای تعالی.

۴- جمع ابلیس.

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش چهارم: شرح تفصیلی طریق و کیفیّت سیر الی اللّه- از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31932