برشی از کتاب چلچراغ سلوک

روش احراقیه در طریقت عرفان نجف

خدایا! کمال انقطاع به سوی خودت را به من ببخش. وقتی کمال انقطاع از راه احراق به دست‌آمد، او هم می‌آید، لذت یک لحظه با او بودن، از همه لذت‌های دنیا و آخرت بیشتر است، ولی یکی می‌خواهد در این راه برود تا برسد و ببیند آن‌جا چه لذتی دارد؛

روش احراقیه در طریقت عرفان نجف

مرحوم علامه طهرانی از قول علامه طباطبایی می‌گوید: «روزی با استاد خود مرحوم حاج میرزا علی آقای قاضی-رضوان اللّه علیه- این راز را در میان نهادم و استفسار و التماس چاره‌ای نمودم

فرمود: به وسیله اتخاذ طریقه اِحراق می‌توان این مسئله را حل نموده و این معضله را گشود و آن بدین طریق است که باید سالک به حقیقت ادراک کند که خداوند متعال وجود او را وجودی طمّاع قرار داده است و هرچه بخواهد قطع طمع کند،

چون سرشت او با طمع است؛ لذا مُنتِج به نتیجه‌ای نخواهد شد و قطع طمع از او ناچار مستلزم قطع طمع دیگری است؛

چون به داعیه طمعی بالاتر و عالی‌تر از آن مرحله دانی قطع طمع نموده است؛ بنابراین چون عاجز شد از قطع طمع و خود را زبون یافت طبعاً امر خود را به خدا سپرده و از نیت قطع طمع دست برمی‌دارد. این عجز و بیچارگی ریشه طمع را از نهاد او سوزانیده و او را پاک و پاکیزه می‌گرداند». {۱}

احراق؛ یعنی سوزاندن. عزیزان ما واقعا باید چه‌کار کنیم؟ چگونه در این راه طولانی به سرمنزل توحید برسیم؟ راه میان‌بُر طریقه احراقیه است.

سرشت و فطرت انسان از اول، طمّاع خلق شده است و او طمع‌های مادی و معنوی دارد. وقتی از مراحل پایین قطع طمع کردی، می‌بینی مرحله‌ای بالاتر است و به آن مرحله طمع می‌کنی، ولی در نهایت به‌جایی می‌رسی که باید کلاً دستت را از همه اسباب و طمع‌ها قطع کنی تا این‌که بسوزی و حالت توحیدی برایت نمایان گردد.

اگر در خودت عجز و فقر مطلق را درک کنی و بفهمی که هیچی نداری، این معنا و حال توحیدی را در پی دارد، البته این مسئله به زبان و گفتار حل نمی‌شود، بلکه همه این‌ها با سوز و گداز و ناله به درگاه خدا، در باطن و درون روشن می‌شود که آن را احراق می‌نامند.

در مناجات شعبانیه می‌خوانیم:

«اِلهِی هَب لِی کَمالَ الاِنقِطاعِ»{۲} ؛ خدایا! کمال انقطاع به سوی خودت را به من ببخش. وقتی کمال انقطاع از راه احراق به دست‌آمد، او هم می‌آید، لذت یک لحظه با او بودن، از همه لذت‌های دنیا و آخرت بیشتر است، ولی یکی می‌خواهد در این راه برود تا برسد و ببیند آن‌جا چه لذتی دارد؛

چون وقتی آن‌جا برود همه چیز در قبضه‌ او قرار خواهد گرفت. «عَبدِی اَطِعنیِ اَجعَلُک مِثلَی؛ اَقُولُ لِشَیٍ کُن فَیَکوُن تَقُولُ لِشَیٍ کُن فَیَکوُن»{۳} آن‌جا خلیفه اللّه می‌شود و مقام جانشینی پیدا می‌کند.

«البته باید دانست که ادراک این معنی نظری نیست و با نظر هم نتیجه نمی‌دهد بلکه ادراک واقعی آن احتیاج به ذوق و پیدایش حال دارد. اگر کسی یک مرتبه این معنی را ذوقاً ادراک کند خواهد فهمید که ادراک تمام لذات دنیا و ما فیها برابری با این حقیقت نمی‌کند.

علت این‌که این طریقه را احراق نامند برای آن است که یک‌باره خرمن هستی‌ها و نیت‌ها و غصه‌ها و مشکلات را می‌سوزاند و از ریشه و بن قطع می‌کند و اثری از آن در وجود سالک باقی نمی‌گذارد.

در قرآن کریم در مواردی از طریقه احراقیه استفاده شده است. اگر کسی برای وصول به مقصد از این طریقه استفاده کند و در این راه مشی نماید راهی را که باید چندین سال طی کند در مدت قلیلی خواهد پیمود. یکی از مواردی که در قرآن مجید از آن استفاده شده است عبارت است از کلمه استرجاع: «اِنَّا لِلّهِ وَ اِنَّا اِلیَه رَاجِعُون {۴}».

انسان در هنگام شدائد، مصائب، نزول بلایا و فِتَن می‌تواند به طُرق مختلفی خود را تسکین دهد؛ مثل این‌که متذکر گردد که مرگ برای همه است و مصیبت به همه اشخاص وارد می‌شود و بدین وسیله کم‌کم خود را آرام می‌کند، ولی خداوند به وسیله طریقه احراقیه و تلقین کلمه استرجاع راه را کوتاه و مشکل را یک‌باره از میان بر می‌دارد؛

زیرا اگر انسان متذکر شود که خود او و هرچه از متعلقات و مایَملَک او، مِلکِ طِلقِ خداست، یک روز به او داده و یک روز می‌گیرد، و کسی را در آن حقِّ دخالتی نیست، وقتی که انسان به خوبی ادراک کرد که از اول مالک نبوده است و عنوان ملکیّت برای او مجازی بوده و بدون جهت خود را مالک تخیل می‌نموده است، البته در صورت فقدان، متأثر نخواهد شد و توجه به این نکته ناگهان راه را بر او هموار خواهد نمود.

ادراک این‌که خداوند انسان را از اول طمّاع قرار داده است مثل ادراک این می‌ماند که غنی عَلیَ الاطلاق بنده را از اول فقیر آفریده و سرشت او را با فقر خمیر کرده است؛ لهذا اثبات فقر و اثبات سؤال که لازمه فقر است احتیاج به دلیل ندارد کسی به فقیر نمی‌تواند ایراد کند که چرا گدایی می‌کنی؟

زیرا فرض فقر فرض سؤال و گدائی است؛ بنابراین سالک راه خدا نیز اگر در حین سیر و حرکت طمع ورزد باید متوجه باشد که خداوند خمیره هستی او را از اول با طمع سرشته است و به هیچ عنوان نمی‌تواند دندان طمع را بکشد و دست از طمع خود بشوید

و از طرف دیگر چون فناء در ذات احدیّت که بر اساس عبادت احرار پایه‌گذاری شده با طمع و نیت سازگار نیست؛ بنابراین بیچاره شده و حال اضطرار و بیچارگی عجیبی پیدا می‌کند که همان حال، او را از خودی او که مستلزم طمع است عبور می‌دهد و پس از عبور از این مرحله دیگر اِنّیت و خودیتی نیست که مستلزم طمع باشد فَافهَم وَ تَأمَّل جَیِّداً.»

انسان می‌تواند طمع را از خودش بیرون کند هرچند که خدا از روی حکمت خود او را طمّاع آفریده است. سالک با مردم دنیا فرق می‌کند و می‌خواهد به خدا برسد. چگونه در باطن به خدا برسد؟ درحالی‌که طمع در انسان غریزه‌ای است که او را وادار می‌کند تا خودش را ببیند،

درحالی‌که سالک به جز اظهار فقر، بیچارگی و اضطرار چاره‌ای ندارد. باید دست گدائیش به طرف خدا دراز باشد و کاملاً عجزش را بفهمد. اگر عجزِ کامل را برای خودش درک کند و بداند که کار فقیر سؤال کردن و گدائی است، می‌تواند خودیِ خودش را کنار بگذارد و یک‌پارچه نیاز گردد.

باید اقرار کنی و بگوئی: خدایا! من نمی‌توانم. من صِفر صِفرم، هیچم، عاجزم، گدایم. این را با حقیقت، واقعیت و فنای ذاتی بگو. اگر عجز و گداییت را درب خانه خدا ببری مشکل حل می‌شود. هر چه‌قدر شما بتوانی در این راه با مناجات‌ و دعا گدائی، فقر و التماس بیشتری داشته باشی، موفق خواهی بود.

ائمه معصومین علیهم السلام همیشه در دعا از عجز و فقرشان می‌گویند و خدا را به بزرگی و غنای مطلق یاد می‌کنند و او را مصدر و منبع هر خیری می‌دانند. وقتی مناجات حضرت علی علیه السلام را از اول تا آخر مطالعه کنی، شاهد اظهار فقر مطلق هستی.

از باب مثال در مالکیت و رازقیت می‌گوید: من از خودم هیچی ندارم، درست است که این دنیا دار اسباب است و باید کسب و کار کرد، ولی خدایا! من همه را از دست تو می‌بینم.

پی نوشت:

۱- لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۲- سیدبن طاووس، الإقبال بالأعمال الحسنه، ج‏۳، ص ۲۹۹٫

۳- بنده من مرا اطاعت کن تو را مثل خودم قرار می‌دهم من برای ایجاد هر چیزی می‌گویم باش موجود می‌شود تو هم برای ایجاد هر چیز بگویی باش موجود می‌شود.» بحار الأنوار، ج‏۱۰۲، ص۱۶۵٫

۴- ما از آنِ خدائیم و به سوى او بازمى‏گردیم. بقره(۲) آیه۱۵۶٫

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش چهارم: شرح تفصیلی طریق و کیفیّت سیر الی اللّه- از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31934