برشی از کتاب چلچراغ سلوک

وفا و مراتب آن در عرفان

اگر به آن معاهده‌ها، بیعت‌ها و قول‌هایی که به استادش داده وفادار و پایبند نماند، در واقع به استادش و آن مواثیق الهی و ملکوتی خود خیانت کرده است؛ بنابر‌این کسانی‌که به اهمیت وفاداری در این راه توجه نمی‌کنند، خود را در معرض هلاکت قرار می‌دهند.

وفا و مراتب آن در عرفان

مرحوم علامه طهرانی می فرماید: «و آن عبارت است از: آن‌چه را که از آن توبه نموده دیگر مرتکب نگردد و آن‌چه را که عهد کرده بجا آورد از بجا آوردن آن دریغ نکند و آن‌چه را که با شیخ آگاه و مربّی راهِ حقّ، مواعده و معاهده نموده تا آخرالأمر بدان وفا کند»{۱}

وفایی که ایشان می‌فرمایند مخصوص همین راه سیر و سلوک الی اللّه است و الاّ وفا موارد و مصادیق متعددی دارد.

مرتبه اول: یادآوری توبه

وقتی سالک از خطای گذشته توبه کرد، به توبه خود پایبند باشد و توبه‌اش را نشکند و به حالت اول برنگردد. سالک چگونه به توبه خود وفادار بماند و سستی و عهدشکنی نکند؟ راه‌کارش چیست؟ راه‌کارهای متعددی دارد:

یک راه‌کار مناسب این است که همیشه در خاطر و فکر خود تلقین کند که من برای خدایی توبه کرده‌ام که بر من احاطه قیومی دارد و خیلی بی‌شرمی و بی‌حیایی است که توبه‌ام را بشکنم و در حضور پروردگاری که رقیب، حاضر و ناظر من است، بی پروایی کنم.

ایشان فقط توبه از گناهان کبیره را نمی‌گوید، بلکه توبه به هر معنایی که حاصل شده باشد، مد نظر است. توبه مراتبی دارد؛ یک توبه، توبه عوام است که از گناهان کبیره، جنایت‌ها و خطاهای بزرگ می‌باشد، ولی سالک هیچ‌کدام از این‌ها را ندارد، گناه سالک کدام است؟

بزرگ‌ترین گناه سالک این است که از مراقبه، غفلت کند و یاد خدا را مثل گذشته در دل مراعات ننماید، مقدار کمی که از یاد خدا غافل ‌شد؛ توبه، گریه و زاری به درگاه الهی می‌کند. در اثر غفلت‌ و ضعف‌ مراقبه، حال روحی و معنوی او به‌هم می‌خورد و دوباره با سختی این حال را تجدید می‌کند؛

بنابراین منظور اهل سلوک، توبه از غفلت است. اگر این حال همیشه برای عوام تکرار می‌شود، ولی‌ برای اهل سلوک نباید تکرار شود، اهل سلوکی که قدم‌های محکم در این راه برمی‌دارند، باید وضعیتشان فرق کند و به آن توبه‌های معرفتی که قبلاً انجام داده‌اند وفادار بمانند.

مرتبه دوم: پایبندی به عهود

آن‌چه را که عهد کرده به‌جا آورد و نسبت به آن دریغ نکند. وفای اول در ترک بود؛ یعنی آن‌چه را که قبلاً گفته‌ای ترک می‌کنم، واقعا ترک کنی و عهدت را نشکنی. وفای دوم در فعل می‌باشد. فعل هم مثل ترک است؛ یعنی اگر شما برای خدا و پیشرفت معنوی یک افعالی را به خودت واجب کردی، باید پایبند باشی؛

مثلاً جدول مراقبه‌ای به شما دادند که باید چهل مورد را تا چهل روز با خودت داشته باشی، شما باید به آن عمل کنی و نسبت به برنامه‌هایی که دارد خیانت نکنی و کم نگذاری، یا اگر دعای عهد خواندی و با خدا و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف عهد بستی، باید به عهد خودت وفادار باشی.

در کل هر کاری که تعهدآور است و شما خود را نسبت به آن متعهد کرده‌ای باید به آن پایبند‌ باشی. اگر این عهود و مواثیق را بشکنی در واقع خیانت کردی و شرط وفا را آن‌طور که باید و شاید انجام ندادی.

مرتبه سوم: عمل به دستورهای استاد

وفا در این مرتبه حساس است و باید سالکان این مورد را خیلی رعایت کنند؛ چون در موضوع وفاداری دستور خیلی مهم در مورد استاد وجود دارد. سالک در این مرتبه باید به عهد و پیمانی که با استاد خود بسته وفادار بماند. منظور ما از استاد کسی است که سالک را از نظر روحی و معنوی تربیت می‌کند، او را راهنمایی کرده و به او دستور سلوکی می‌دهد.

سالک باید آن‌چه را که به استادش وعده داده، اعم از دستورات کلی و جزیی انجام ‌دهد. چه بسا با استادش صیغه بیعت هم خوانده باشد. اگر در عهدهای قولی و کتبیِ خودش خیانت کند و در جدول‌های مراقباتی خود کوتاهی نماید، در واقع به استادش خیانت کرده است و باید به خدا و استادش پاسخ‌گو باشد و معذرت‌خواهی کرده و تجدید توبه و بیعت کند و به سادگی از کنار این خیانت عبور نکند.

سید بحرالعلوم، علامه طباطبایی و علامه طهرانی خودشان هم با اساتیدشان همین‌جور بودند و به این مطلب دستور می‌دهند. این راه، راهی است که مشارطه، مراقبه، معاقبه و محاسبه می‌خواهد.

انسان باید شب و روز سعی و فعالیت کند تا إِن‌شاءاللّه در این راه ثابت قدم بماند و تثبیت و استقامت پیدا کند. اگر به آن معاهده‌ها، بیعت‌ها و قول‌هایی که به استادش داده وفادار و پایبند نماند، در واقع به استادش و آن مواثیق الهی و ملکوتی خود خیانت کرده است؛ بنابر‌این کسانی‌که به اهمیت وفاداری در این راه توجه نمی‌کنند، خود را در معرض هلاکت قرار می‌دهند.

پی نوشت:

۱- لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش چهارم: شرح تفصیلی طریق و کیفیّت سیر الی اللّه- از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31928