متن بیانات

شرح دعای یا من ارجوه لکلّ خیرٍ

آیت الله کمیلی: هر جای از این ماه رجب را دست بگذاریم می بینیم که خالی از یک سرّی، خالی از یک نورانیّتی نیست

متن دعا یا من ارجوه لکل خیر:

یا مَنْ اَرْجُوهُ لِکُلِّ خَیْرٍ، وَ آمَنُ سَخَطَهُ عِنْدَ کُلِّ شَرٍّ، یا مَنْ یُعْطِى الْکَثیرَ

بِالْقَلیلِ، یا مَنْ یُعْطى‏ مَنْ سَئَلَهُ، یا مَنْ یُعْطى‏ مَنْ لَمْ یَسْئَلْهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ‏

تَحَنُّناً مِنْهُ وَ رَحْمَهً، اَعْطِنى‏ بِمَسْئَلَتى‏ اِیَّاکَ، جَمیعَ خَیْرِ الدُّنْیا وَ جَمیعَ خَیْرِ

الْأخِرَهِ، وَ اصْرِفْ عَنّى‏ بِمَسْئَلَتى‏ اِیّاکَ جَمیعَ شَرِّ الدُّنْیا، وَ شَرِّ الْأخِرَهِ، فَاِنَّهُ‏

غَیْرُ مَنْقُوصٍ مااَعْطَیْتَ، وَ زِدْنى‏ مِنْ فَضْلِکَ یا کَریمُ

شرح دعا توسط آیت الله کمیلی :

اگر دست گذاشته شود روی هر جایی از ماه رجب، دیده می‌شود که خالی از یک سرّ و نورانیّتی نیست. لذا صدایش زده و می‌گوییم: «یا مَنْ اَرْجُوهُ لِکُلِّ خَیْرٍ»؛ ای خدایی که خودش خیر مطلق است و برای بندگان نیز خیر را می خواهد. مصدر خیر، خوبی‌ها و فضیلت‌ها اوست. و سالک هم خیرخواه است. همان‌طوری که آن خیرها را برای خود می‌خواهد برای دیگران هم آن‌ها را می‌خواهد و خیر را از خود نمی‌بیند بلکه از مصدر خیر می‌بیند. تمام رجا، امید و آرزویش در او خلاصه شده است. چون او خیر مطلق است و دست این بنده‌اش هم به دست اوست و از او این خیر را می‌طلبد و می‌خواهد. خیر یک چیزی نیست که محصور شود؛ بلکه خیر، یک نیکی و خوبی مطلق است. در روح پاک سالک نیز هیچ شر، بدی و آفتی دیده نمی‌شود. چون روحش به آن مصدر متصل است و در مقام امن الهی قرار گرفته است.

«وَ آمَنُ سَخَطَهُ عِنْدَ کُلِّ شَرٍّ»؛ کسی که در مقام امن است دیگر کجا شرّی از او هست؟ حتی به یک مورچه نیز آزارش نمی‌رسد چه برسد که به انسان‌ها بخواهد آزاری برساند.

«یا مَنْ یُعْطِى الْکَثیرَ بِالْقَلیلِ»؛ کثیر و قلیل از اوست. این نحوه بیان یک هنری است که در دعا آمده. شما می‌گویی تو به من در مقابل کمی، زیاد می‌دهی. مفهوم کمی و زیادی چیست؟ اگر آن کمی از خداست پس این چیست که گفته می‌شود تو در مقابل یک کمی به ما زیاد می‌دهی؟
این نحوه بیان نشانگر یک ادب و هنری در درخواست و طلب این بنده از خداست. مثل آیه‌ای که می‌فرماید: «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا کَثِیرَهً »؛ حالا خودش داده ولی باز هم به خودش می‌گوید که از آنچه من دادم به من بده. این معنا تنها در عشق حل می‌شود. عاشق این حرف‌ها را با معشوقش می‌گوید. او نمی‌خواهد بگوید: این قلیل از من است و کثیر از توست. یعنی ما نمی‌خواهیم بین قلیل و کثیر فرق بگذاریم. این مطالب یک رموزی در دعاست که ما باید به آن رمز پی برد. در حال عشق و کثرت محبتی که حاصل می‌شود این حرف‌ها مطرح می‌شود و الا ما چه هستیم که بگوییم ما قلیلی داریم که آن را به تو می‌دهیم و تو آن کثیر را به ما بده.
«یا مَنْ یُعْطى‏ مَنْ سَئَلَهُ»؛ مانند جمله قبلی که به حسب ظاهر یک فرقی بین قلیل و کثیر است که قلیل از یکی و کثیر از یکی دیگر است. در اینجا هم دو نوع درخواست در دعا آمده است. یکی آن درخواستی است که شخص واقعا از روی معرفت و فقر ذاتی خود، این گدایی و درخواست را به در خانه خدا می‌برد و از او طلب و درخواست می‌کند. در یک جا هم فرد اصلا درخواستش را به زبان نیاورده و عرضه پرسش کردن را هم نداشته یعنی توجهی به درخواست نداشته ولی کرمش آن‌قدر زیاد است که منتظر نمی‌شود تا او بیاید و درخواست کند. چون برای درخواست کردن باید یک مقداری شناخت وجود داشته باشد.

درخواست اول از روی شناخت و معرفت است. چون خدا را می‌شناسد و می پرستد، او را منشأ عطا می‌بیند. لذا می‌آید و می‌نشیند و گریه و زاری می‌کند؛ یعنی با حال تضرع و گریه به خداوند متوسل می‌شود و بعد هم خدا به او می‌دهد.
«یا مَنْ یُعْطى‏ مَنْ سَئَلَهُ»؛ دومی عطایی است که در مقابلش هیچ درخواستی نبوده. از کسی که هیچگونه شناختی نسبت به او نداشته است و آنجا دیگر عطای محض بدون سوال است. بله خدا هر دو مدل دعا کننده را دارد. چون خداوند کریم و اهل فضل است، منتظر نمی‌شود تا بنده‌اش از او درخواست کند.
لذا وقتی مولوی می گوید: که من دو گروه را می شناسم؛ یک گروه که می آیند و حاجتشان را مطرح می کنند و یک گروه هم که اصلا دعا ندارند ولی هر دو سیراب می شوند. او منتظر نمی ماند که حالا شما بنشینید و سوال کنید. کسی که اهل کرم و فیض است که به این چیزها توجه ندارد. اگر هم شما سوال می کنی و حاجتی می طلبی این برای خودت است برای اینکه شما با او عشق و راز و نیاز کنی. دوست داری که به درگاه او بنالی و گریه کنی و با او حرف بزنی. این بنده دوست دارد در حال گریه و انابه نسبت به خالق خود باشد و به وسیله ی اینها به درگاهش نزدیک و احساس قربت داشته باشد. این نیاز به تضرع از جانب خود شماست و الا که از جانب او که نمی خواهد بین این یکی بنده با آن یکی فرق بگذارد. لذا می فرماید:« یا من یعطی من سئله » ..برای اهل سوال.«یا مَنْ یُعْطى‏ مَنْ لَمْ یَسْئَلْهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ‏ تَحَنُّناً مِنْهُ وَ رَحْمَهً».. این هم برای آنهایی است که اصلا زبان سوال ندارند و از یاد خدا غافلند. حالا باز سوال کننده اینجا دو نوع است، یکی اصلا نمی تواند به زبان بیاورد و با دلش حرف می زند این یک مدل است.
یک مدل دیگر هم آنهایی هستند که اصلا معرفت سوالی ندارند که چگونه و به چه صورت و با چه آدابی سوال کنند؟ نعمت ها و روزی های او می آید از راه می رسد و هیچی به هیچی.یعنی نه می داند از کجا آمده و نه معرفت طلب و حمد و ثنا را دارد. اما خدا که از دلش خبر دارد می داند که این نیاز دارد حالا چه بگوید و چه نگوید. خب باید نیازش را تأمین کند یا نه؟ لذا مقتضای تحنن و مقتضای رحمت الهی این است که خدا به اینجور افراد هم نگاه کند چون بعد از من لم یسئله، من لم یعرفه چه آمده است؟ تَحَنُّناً مِنْهُ وَ رَحْمَهً آمده است.
یعنی چه؟ یعنی نهایت حنان و مهربانی و عطوفت و رأفت و دلسوزی را نسبت به بنده ی خودش روا دارد. آن رحمتی که او نسبت به بندگانش دارد اقتضا می کند که خداوند عطای خودش را به اهل معرفت و اهل سوال محدود نکند.
پس آنهای دیگر چه؟ آنها هم بندگان خدا هستند، خدا باید دست آنها را هم بگیرد.
لذا این معنای عطای خداوند است که هیچگونه محدودیتی و فرقی بین انسان ها ندارد. و ما نمی توانیم این محدودیت را برای خدا قائل شویم. چون او مصدر همه ی خیرات است، مصدر همه ی نیکیها و خوبیها است، ما به این اعتقاد داریم که در هر حالی که باشیم باید به سراغش برویم. درهر حالی نگوییم حالا ما گناه کردیم نمی شود! خطا کردیم، غفلت داریم، چی و چی داریم پس نباید به درگاهش برویم و ازش طلب کنیم. فضل و کرم او بی انتهاست هیچ محدودیتی ندارد.

وقفتُ علی الکریم بغیر زادٍ من الحسنات و القلب السلیم فأن الزاد أقبح کلّ شیءٍ اذا کانت الوفود علی الکریم
ظاهرا این دو بیت شعر را حضرت علی علیه السلام روی قبر سلمان نوشته باشند، این جایی که می گوید:« وقفت علی الکریم بغیر زادٍ » می فرماید: سلمان بگو من هیچ زاد و توشه ای ندارم ولی خداوند کریمی دارم. هیچ حسنه ای، هیچ قلب سلیمی، هیچی ندارم. خب چرا اینجوری هستم؟ فإنّ الزادَ أقبح کلَّ شیءٍ برای اینکه من می خواهم در این مسافرت توشه ای بردارم، چیزی با خودم بردارم و می دانم که من کجا رفته ام و می خواهم به کجا بروم می خواهم بروم میهمان یک کریم بشوم. اگر او کریم است پس من دیگر چرا این توشه را با خود برمی دارم؟ وقتی به او برسم او به من چه می گوید؟ او چه خواهد گفت؟ نمی گوید آخر این چیست که با خودت آورده ای؟
فإنّ الزادَ اقبح کلَّ شیءً اذا کانت الوفود علی الکریم
وفود یعنی ورود. اگر وارد شدن به خانه یک کریم که کرمش هیچ حد و مرزی ندارد تو می خواهی سراغ یک چنین میزبانی بروی آنوقت باز هم یک چیزی زیر بغلت برمی داری آنجا بروی؟ می گوید: بابا اینها چیست که با خودت آورده ای؟
فإن الزادَ أقبحُ کلَّ شیءٍ. اقبح یعنی خیلی قبیح است. خیلی زشت است ولی خب این یک معرفتی می طلبد، این که حال همه کسی نیست! این حال کسی است که اصلا خودش را هیچ هیچ می بیند و خدا را هر چیزی و همه چیزمی بیند.
سپس فرمود: «اَعْطِنى‏ بِمَسْئَلَتى‏ اِیَّاکَ، جَمیعَ خَیْرِ الدُّنْیا وَ جَمیعَ خَیْرِ الْأخِرَهِ» وقتی ما خدا را با آن صفات یاد کردیم چون این را به ما گفته اند، به ما تعلیم داده اند وقتی می خواهی از خدا چیزی بخواهی اول باید سراغ صفات خدا بروی. شروع به حمد و ثنای خدا کنی، خدا را با صفاتش یاد کنی بعد حاجاتت را بخواهی. ما ابتدا در مقدمه ی دعا گفتیم:

« یا من ارجوه کل خیر یا من آمن سخطه عند کل شر یا من یعطی الکثیر بالقلیل »… همه را گفتیم، صفاتش را گفتیم و حالا عرض حاجت می کنیم و می گوییم:
خدایی که تو با این صفات و با این کرم و فضل هستی بزرگی کن و این چیز را به ما بده جمیع خیر الدنیا، جمیع را می خواهیم نه یک چیز ساده. چون قبلا خدا را با آن بزرگی، با آن کرم، با آن تجلیل، با آن معرفت یادش کرده ایم دیگر اینجا نمی آید یکی یا دو تا از او بخواهد، اینجا دیگر از این خدای حنان و منان و کریم و پر قدرت و پر عطا و با سخاوت همه چیز را از او می خواهد. (جمیع خیر الدنیا و جمیع خیر الآخره همه را از او می خواهد).
زمانی که انسان به در خانه یک بزرگ و با سخاوتی می رود نباید چیزی را کم بگذارد. وقتی در خانه ی کریم رسیدیم نباید بگوییم حالا یکدفعه دیگر می رویم، دفعه ی دیگری می رویم، همانجا هر چه دارد بخواهد. این است که می فرماید: جمیع خیر الدنیا و جمیع خیر الآخره. بله چه خوب است که آدم دنیا و آخرتش یکی بشود، اینها را از هم جدا نکند.
فرموده اند:
یا احسن الدین و الدنیا و اجتمعا لا بارک الله فی دنیاً بلا دیناً
می گوید چه خوب است آدم بتواند دنیا و آخرت را با هم جمع کند، دین و دنیا را با هم جمع کند. ولی مبارک نیست آن کسی که بخواهد دین فروشی کند، بخواهد خدا فروشی کند و آخرتش را به دنیا بفروشد. در اینجا ما هم دنیا را از خدا خواسته ایم « ربنا آتنا فی الدنیا حسنه و فی الآخره حسنه »…هم دنیا را خواسته ایم هم آخرت را از او می خواهیم.
اما اگر دنیا دنیایی باشد که ما را از آخرت بازدارد این دنیا برای یک سالک ارزشی ندارد.

در زیارت امین الله می خوانیم در آن جمله آخر قبل از اللهم إن قلوب المخبتین یک جمله ای دارد که (خدایا مرا به دنیا مشغول نکن که از یاد تو غافل باشم)..

« مشغولهً عن الدنیا بحمدک و ثنائک »… از دنیایی که می خواهد مرا از تو باز دارد. از این دنیا فرار کن! شما این دنیا را نداشته باش، مرا با آن حمد و ثنایی که مرا از خودت باز نمی دارد مشغول کن. مرا به دنیایی ببر که من را به تو نزدیک می کند نه اینکه دور می کند.
اینجا هم می گوییم هم دنیا و هم آخرت و هر دو را با هم جمع کرده ایم. بله جمیع خیر الدنیا و جمیع خیر الآخره خیر دنیا و خیر آخرت.
« وَ اصْرِفْ عَنّى‏ بِمَسْئَلَتى‏ اِیّاکَ جَمیعَ شَرِّ الدُّنْیا، وَ شَرِّ الْأخِرَهِ»

وقتی خیر آمد دیگر شری در کار نیست. لذا پشت سر آن خیر می گوییم: خدایا آنقدر خیر را به ما بده و ما را از خیر مملو کن که دیگر شری سراغمان نیاید. شر را از ما دور کن شر دنیا، شر آخرت.
حالا شر چیست؟ شر امر نسبی است. هر چیزی یا خیر است یا شر است، سومی که ندارد. اینجاست که اگر ما از خیر پر شدیم که پر شدیم و اگر جایی از ما خالی ماند آن جای خالی را شر می آید و پر می کند.
این است که باید حواسمان را جمع کنیم. این گدایی دَرِ خانه ی خدا را و این دعاهای ماه رجب را همیشه داشته باشیم و اگر خدایی ناکرده یک جایی از گوشه ای از وقت ما خالی بماند باید آن را پر کنیم. «فَاِنَّهُ‏ غَیْرُ مَنْقُوصٍ مااَعْطَیْتَ» عطای خلق با عطای خالق فرق می کند. وقتی که خلق عطا می کند از خزانه اش کم می شود ولی برای خدا دیگر کم شدن مفهوم ندارد.( فأنه غیر منقوصٍ، نقصی نیست).

هر چه بدهد باز هم دارد.

غیر منقوصٍ ما اعطیت و زدنی من فضلک یا کریم. باز هم اینجا آخر دعا می گوییم: که ما اینها را از تو خواسته ایم ولی باز هم یک چیزهایی به نام فضل داری، یک معنایی از فضل و فاضل و آن اضافه است. مثلا شما تا اندازه ای حقی داری. بعد می گویی که خدایا من بیشتر از آن هم از تو می خواهم. از فضلت به ما نگاه نکن که حالا ما چه هستیم تو از فضلت هم به ما بده. و زدنی من فضلک یا کریم حالا شاید عبد نفهمد فضل چیست؟ کجاست؟ و چه جور است؟ ولی او که می داند کجاست، او می داند که جای فضل کجاست که باید به شما بدهد. لذا اینجا گفته است (فضلک یعنی از کرم تو). خب وقتی شما به او واگذار کردی. آن را خودش می آورد و به شما می بخشد.

«وَ زِدْنى‏ مِنْ فَضْلِکَ یا کَریمُ»… حالا این یا کریم را برای چه می گوییم؟ این (یاکریم) را اولا شما آخر گفتید و اول نگفتید اولش ذکر صفات الهی بود بعد هم عرض حاجت بود آخرش هم به اسم کریم متوسل شدی.
این ( یا کریم ) در دعای صباح امام علی علیه السلام با خدا جل جلاله هم آمده است. آن هم آخرهای دعا آمده است. آنوقت که انسان تمام حاجت هایش و راز و نیازش را با خدا گفت، بعد می گوید: ( تو کریمی تو کرم داری با کرمت معامله کن.. اللهم عاملنا بفضلک و لا تعاملنا بعدلک ).. چون اگر بخواهی به ما نگاه کنی که استحقاق هیچ چیزی را نداریم، هیچ طلبی از تو نداریم، هیچ چیزی که نمی توانیم بخواهیم! پس هر چه هست کرم تو است.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=16739