برشی از کتاب وصایای سلوکی

طلب علم در هر سن و زمان و مکانی

نباید جوان مسلمان شیعی نسبت به فراگیری معارف الهی بی تفاوت باشد. درست است در زمان قدیم نیاز به مهاجرت بود تا کسب علم و معرفت کنیم، اما حالا با ابزار روز و فضای مجازی و این همه امکانات جای عذر و بهانه نیست. به ویژه برای اهل سلوک که طالب حقیقت هستند، سستی و کسالت در فراگیری معارف توحیدی و لو در شهر دیگری باشد قابل قبول نیست.

طلب علم در هر سن و زمان و مکانی

عنوان بصری پیرمردی قریب به صد سال بود که نزد انس بن مالک که از فقهای چهارگانه اهل سنت است برای فراگیری علم و دانش رفت و آمد داشت.

عزیزان خیلی مهم است که انسان تا لحظات آخر عمر اهل فراگیری معارف الهی باشد و نگوید همین مقدار از معارف دین کافی است و نیاز به علم آموزی بیشتر ندارم، بلکه باید از خردسالی تا آخرین نفس دنبال علوم آموزی بود.

در حدیث مشهوری از پیامبر صل الله علیه و آله و سلم چنین آمده «أُطلبوا العلم‏ من‏ المَهد إلى اللّحد»؛{۱} از گهواره تا گور دانش بجوئید.

چنین گفت پیغمبر راستگوى

ز گهواره تا گور ، دانش بجوى{۲}

کسی که وارد سیر و سلوک می‌شود باید از اعتقادات محکم بهر‌مند باشد. احکام مبتلابه و روزانه خویش را بداند و فضائل و رزائل اخلاقی را مطلع باشد. این امور هم بدون علم آموزی و نزد استاد رفتن یا مطالعه کردن به دست نمی‌آید.

گاهی برخی افراد بعد از سال‌ها متوجه می‌شوند وضو یا غسل آن‌ها اشتباه است؛ چون دائما دنبال یادگیری نبوده یا مسائل شرعی را از اهلش فرا نگرفته است. در بحث فراگیری علوم مورد نیاز بحث حیا و خجالت را باید کنار گذاشت.

عنوان بصری با این حد از پیری دنبال حقیقت و علم است، ولی برخی با این‌که جوان و سالم هستند، اما حاضر نیستند روزی یک مسئله شرعی یا اخلاقی را بیاموزند.

در روایتی از امام باقرعلیه السلام حتی بحث تنبیه هم برای یادگیری مطرح شده است. «قال الباقر علیه السلام لَو اُتِیتُ بِشابٍّ مِن شَبابِ الشِّیعَهِ لا یَتَفَقَّهُ (فی الدِّینِ) لأَدَّبتُهُ»؛{۳} اگر جوان شیعه اى را نزد من بیاورند که علم[دین] نمى آموزد ، او را تنبیه مى کنم .

برخی به جهت عدم فراگیری معارف اهل بیت علیهم السلام و ارتباط نداشتن با علمای دین گرفتار معنویت‌های دروغین می‌شوند و در آخر سر از گمراهی در می‌آورند. چقدر عرفان‌های نوظهور و کاذب شیوع پیدا کرده و عده‌ای هم گرفتار شدند؟

مکان‌دار نبودن علم

برخی برای فراگیری علوم مادی به شهرها یا کشورهای دیگر می‌روند و چندین سال مقیم آن‌جا می‌شوند؛ اما عده‌ای حاضر نیستند یک کتاب را بردارند و روزی چند صفحه مطالعه کنند. مگر در آیه قرآن نداریم که عده‌ای هجرت کنند و بروند مسائل شرعی را از پیامبرصل الله علیه و آله و سلم یاد بگیرند و برگردند به قوم خود تعلیم دهند و آنان را از قیامت و روز جزا بترسانند.

در حدیث عنوان بصری آمده که : «قَالَ: کُنْتُ أَخْتَلِفُ إِلَى مَالِکِ بْنِ أَنَسٍ سِنِینَ فَلَمَّا قَدِمَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ علیه السلام الْمَدِینَهَ اخْتَلَفْتُ إِلَیْهِ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ آخُذَ عَنْهُ کَمَا أَخَذْتُ عَنْ مَالِکٍ»؛{۴} عنوان بصری گفـت: حال من این‌طور بود که به نزد مالک بن أنس رفت و آمد داشتـم. چون جعفر صادق علیه السلام به مدینه آمد، من به نزد او رفت و آمد کردم، و دوست داشتم همان‌طوری که از مالک تحصیل علم کرده‌ام، از او نیز تحصیل علم نمایم.

عنوان بصری تا ۹۴ سالگی نزد مالک بن انس می‌رفت، اما وقتی امام صادق علیه السلام به مدینه آمدند، خدمت ایشان رفت و آمد داشت. علت رفت و آمد این بود که از محضر مبارک امام علیه السلام استفاده کند.

از این عبارت استفاده می‌شود که وی دنبال حق بوده و تا دیده که امام علیه السلام به مدینه آمده است از درس انس بن مالک فاصله می‌گیرد تا از محضر پر فیض امام علیه السلام استفاده کند. با این‌که از حیث سن و سال از امام صادق علیه السلام بزرگ‌تر بود، چون می‌دانست منبع علوم و معارف الهی است؛ لذا حیا نکرده و از روی شوق و ذوق خواهان کسب معارف از امام علیه السلام بود.

این یک درس بزرگ است برای همه که نباید دچار غرور شده و بگوید من به درس کسی بروم که از من کوچک‌تر است. انسان حقیقت‌جو این افکار شیطانی مانعش نمی‌شود و حق را از هر کس بشنود می‌پذیرد.

خلاصه وقتی جرقه‌ای به انسان بخورد در نود و چهار سالگی هم باشد هدایت می‌شود. عنوان بصرینود و چهار سال سنی‌گری داشته است، وقتی به خدمت امام علیه السلام می‌رسد امام علیه السلام او را عوض می‌کند.

امام صادق علیه السلام برای این‌که عنوان بصری تشنه شود در ابتدا او را نپذیرفت. یکی از دوستان می‌گفت: من یک نفر را، یک سال نگه داشتم و نگذاشتم پیش شما بیاید. هرچه می‌گفت: بروم فلانی را زیارت کنم، می‌گفتم: نه. یک سال او را معطل کردم که وقتی پیش شما می‌آید تشنه باشد. بعد از یک سال که پیش ما آمد، دیدیم خیلی عوض شده و الحمدللّه تا حالا هم مانده است.

مولانا این مطلب را به خوبی بیان کرده است:

آب کم جو تشنگی آور به دست

تا بجوشد آب از بالا و پست{۵}

در جای دیگر همین مطلب را بیان می‌کند.

هرکجا دردى دوا آنجا رود

هر کجا فقرى نوا آنجا رود{۶}

حافظ رحمه الله علیه تأکید دارد که اگر کسی عاشق شود خداوند به او نظر خواهد کرد.

عاشق که شد که یار بحالش نظر نکرد

اى خواجه درد نیست وگرنه طبیب هست{۷}

پی نوشت:

۱- ابوالقاسم پاینده، نهج الفصاحه، ص۲۱۸٫

۲- احتمالاً از رودکی است.