برشی از کتاب عرفان اهل بیتی

دلبستن به دنیا، عامل کوری چشم باطن

وقتی چشم سر به زیبایی و مظاهر دنیوی نگاه می‌کند، ممکن است اگر اهل عبرت نباشد، گرایش پیدا کند و شیفتۀ مظاهر دنیوی شود. پس آن‌چه موجب می‌شود که چشم دل انسان کور شود و نتواند درست عبرت بگیرد، مظاهر دنیوی است؛

دلبستن به دنیا، عامل کوری چشم باطن

آیۀ دیگری هم هست که می‌فرماید: «فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتی‏ فِی الصُّدُور»{۱} زیبایی دنیا – که موجب فریب انسان می‌شود – چشم سر را کور نمی‌کند، بلکه چشم دل را کور می‌کند؛ وقتی چشم سر به زیبایی و مظاهر دنیوی نگاه می‌کند، ممکن است اگر اهل عبرت نباشد، گرایش پیدا کند و شیفتۀ مظاهر دنیوی شود. پس آن‌چه موجب می‌شود که چشم دل انسان کور شود و نتواند درست عبرت بگیرد، مظاهر دنیوی است؛ یعنی طوری است که انسان وقتی گرفتار این مظاهر شد، دیگر آن پند معنوی و بصیرت را از دست می‌دهد. در نتیجه چشم سر، اوّل زیبایی‌های پوچ دنیا را می‌بیند، سپس چشم عبرتِ دل را از کار می‌اندازد.

مقام رفیع عبرت‌گیر

امام صادق علیه السلام در آخرین جمله می‌فرماید: «فَمَنْ فَتَحَ اللَّهُ عَیْنَ قَلْبِهِ وَ بَصَّرَ عَینَهُ بِالاعْتِبَارِ فَقَدْ أَعْطَاهُ اللهُ مَنْزِلَهً رَفِیعَهً وَ زُلفى عَظِیما»؛{۲} هر کسی که خدا به او توفیقی بدهد و چشم دلش را باز کند تا با چشم دل به این دنیا نگاه کند و هم‌چنین خداوند به او لطفی کند که این دو چشمی هم که در ظاهر دارد، چشم‌های عبرت‌گیر باشند، بتوانند با نگاه به این دنیای مکّار و فریبنده، عبرت بگیرند، به این دنیا عشق نورزند و از حوادث و اتفاقاتی که در این دنیا رخ می‌دهد، بتوانند در مسیر الی الله عبرت بگیرند؛ اگر فردی چنین باشد «فَقَدْ أَعْطَاهُ اللهُ مَنْزِلَهً رَفِیعَهً»؛ خدا به او محبت کرده و این منزلت رفیع و مقام عظیم را به او هدیه داده است که توانسته مثل اهل دنیا نباشد که دل را به دنیا بدهد، بلکه آن‌چه موجب عبرت است، از آن عبرت می‌گیرد و به این دنیای فریب‌دهنده، دل‌بستگی پیدا نخواهد کرد.

راه عبرت گرفتن

در بعضی از کلمات امیرالمؤمنین علیه السلام آمده که فرموده‌اند: اگر می‌خواهید عبرت بگیرید، به آن قصرها و مسکن‌هایی که پادشاهان در آن سکونت داشتند، بروید. مخروبه‌هایی مثل ایوان کسری در بغداد یا تخت جمشید در شیراز یا جاهای دیگر؛ به این قصرهای مخروبه بروید و بگویید: «أَینَ المُلُوکُ وَ أَبنَاءُ المُلوکِ»{۳} حضرت راه عبرت‌گیری را به ما یاد داده، می‌فرماید: با خودتان بگویید کجا رفتند آن‌هایی که در این قصر زندگی می‌کردند؟ کجا شدند؟

به‏ متوکّل‏ خبر دادند که‏ على‏ بن‏ محمد علیهما السلام در خانه‏‌اش‏ نامه‏‌ها و سلاح‌هایى‏ دارد که‏ از شیعیانش‏ از مردم‏ قم‏ رسیده‏ و او مصمّم‏ است‏ که‏ بر حکومت‏ تو حمله‏ کند، متوکل‏ گروهى‏ از ترکان‏ را فرستاد و آن‌ها شبانه‏ به‏ خانۀ‏ آن‏ حضرت‏ هجوم‏ بردند و چیزى‏ در آن‏ نیافتند و دیدند که‏ وى‏ در خانه‌‏اى‏ در بسته‏، ردایى‏ از پشم‏ بر تن‏ روى‏ شن‌ها و ریگ‌ها نشسته‏، روى‏ دلش‏ به‏ سوى‏ خدا رو به‏ قبله،‏ قرآن‏ تلاوت‏ می‌کند.

آن‏ گروه‏ با همان‏ حال‏ او را نزد متوکّل‏ بردند و به‏ متوکّل‏ گفتند: ما در خانۀ‏ او چیزى‏ نیافتیم‏ و دیدیم‏ که‏ او رو به‏ قبله‏ نشسته‏ و قرآن‏ مى‏خواند؛ متوکّل‏ که‏ در مجلس‏ شراب‏ نشسته‏ بود، آن‏ حضرت‏ را وارد کردند در حالى‏ که‏ کاسۀ‏ شراب‏ در دست‏ متوکل‏ بود. وقتى‏ که‏ او را دید بیمناک‏ شد و به‏ او تعظیم‏ کرد و در کنار خود نشاند و کاسه‏‌اى‏ را که‏ در دستش‏ بود به‏ او تعارف‏ کرد. حضرت فرمود: به‏ خدا سوگند که‏ هرگز شراب‏ داخل‏ گوشت‏ و خون‏ ما نشده‏ است‏، مرا معاف‏ بدار. متوکّل‏ او را معاف‏ داشت‏ و به‏ او گفت‏: براى‏ ما شعرى‏ بخوان‏. امام هادى علیه اسلام فرمودند: مرا با شعر آشنایى‏ زیادى‏ نیست‏. گفت‏: چاره‏اى‏ نیست‏ باید بخوانى‏. فرمود:

بَاتُوا عَلَى قُلَلِ الْأَجْبَالِ تَحْرُسُهُمْ

غُـلْبُ الرِّجَالِ فَلَمْ تَنْفَعْهُمُ الْقُلَلُ‏

وَ اسْتَنْزَلُوا بَعْدَ عِزٍّ مِنْ مَعَاقِلِهِمْ‏

وَ أُسْکِنُوا حُفَراً یَا بِئْسَـمَا نَزَلُوا

نَادَاهُمْ صَارِخٌ مِنْ بَعْدِ دَفْنِهِمْ

أَیْنَ الْأَسَاوِرُ وَ التِّیجَانُ وَ الْحُلَلُ‏

أَیْنَ الْوُجُوهُ الَّتِی کَانَتْ مُنَعَّمَهً

مِنْ دُونِهَا تُضْرَبُ الْأَسـْتَارُ وَ الْکِلَلُ‏

فَأَفْصَحَ الْقَبْرُ عَنْهُمْ حِینَ سَاءَلَهُمْ‏

تِلْکَ الْوُجُوهُ عَلَیْهَا الدُّودُ تَقْـتَتِلُ‏

قَدْ طَالَ مَا أَکَلُوا دَهْراً وَ قَدْ شَرِبُوا

وَ أَصْبَحُوا الْیَوْمَ بَعْدَ الْأَکْلِ قَدْ أُکِلُوا{۴}

متوکّل با شنیدن این اشعار به قدرى گریست که محاسنش تر شد و همۀ حاضران در مجلس گریه کردند و دستور داد تا چهار هزار درهم بپردازند، سپس او را محترمانه به منزلش بازگرداند.{۵}

امام هادی علیه السلام فرمود: متوکّل! عبرتی بگیر، این‌قدر به این تخت و پادشاهی خودت مغرور نباش. پادشاهان قبل از تو کجا رفتند؟‌ قدری فکر کن. این‌ها تختی داشتند که وقتی روی تخت می‌رفتند تا بخوابند، باید رختخواب‌شان چه جور زینت شده باشد، حتی روی صورت‌های خودشان توری می‌زدند که مبادا پشه‌ای بیاید و آنان را ناراحت کند؛ آن تخت، آن پادشاه و آن‌همه جلالت و به‌ظاهر شکوه کجا شد؟ آن صورت‌های در ناز و نعمت کجا شدند؟ آن صورت‌هایی که آن‌قدر مقیّد بودند که چه طور تمیز باشند، حالا همۀ آن صورت‌ها زیر خاک رفته و آن بدن‌ها کرم و حشرات تولید کرده است. اگر انسان واقعاً این‌گونه فکر کند و این‌گونه عبرت بگیرد، آن‌وقت، خیلی به این دنیا دل نمی‌بندد.

پی نوشت:

۱-چرا که چشم‌هاى ظاهر نابینا نمی‌شود، بلکه دل‌هایى که در سینه‏‌هاست کور می‌شود. حج (۲۲)، آیۀ ۴۶٫

۲-مصباح الشریعه

۳-ابن حیّون، دعائم الإسلام، ج‏ ۱، ص ۳۵۱٫

۴-روى قله‏‌هاى کوه‌ها در حالى که مردان قوى پنجه از آن‌ها پاسدارى می‌کردند، روزگار می‌گذراندند. امّا هیچ راه چاره‌‏اى آن‌ها را سود نبخشید، پس از عزّت و شوکت از آن مقام و مرتبت پایین کشیده شدند و در گودال قبر نهاده شدند، چه بد جایگاهى فرود آمدند! پس از آن که مدفون شدند، فریاد زننده‌‏اى آنان را ندا داد: کجایند خانواده‏‌ها، افسرها و زیورها؟! کجایند آن‌ها که در ناز و نعمت بودند و پرده‌‏ها و پشه‌بندها را می‌آویختند؟! قبر به زبان فصیح دربارۀ آن‌ها – موقع گرفتارى و بد حالى آن‌ها – می‌گوید: بر روى آن چهره‏‌ها و روى آن بدن‌ها، میدان نبرد کرم‌هاست. در طول روزگاران خوردند و آشامیدند، اما پس از مدتى خوردن، خود خوراک (مار و مور) گشتند. سبط بن جوزی، شرح حال و فضائل خاندان نبوّت (ترجمۀ تذکره الخواصّ)، ص ۴۷۶٫

۵- مجلسی، بحار الأنوار، ج ۵۰، ص ۲۱۲؛ سبط بن جوزی، شرح حال و فضائل خاندان نبوّت (ترجمۀ تذکره الخواصّ)، ص ۴۷۵ و ۴۷۶٫

منبع: کتاب عرفان اهل بیتی در شرح «مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه»، فصل سی و چهارم: باب عبرت‌گیری – از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی حفظه الله

علاقه مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=30884