برشی از کتاب چلچراغ سلوک

حب نفس، بت بزرگ

فطرت اولیه هر انسانی توحیدی و الهی است، ولی وقتی انسان در دنیا وارد محیط کثرت شد، به مظاهر دنیا و تعلقات نفسانی آلوده می‌گردد؛ در نتیجه فطرتش خودخواه می‌شود. برای حفظ موقعیت و شخصیت خود در خانواده و جامعه، از بجا آوردن هیچ امر سوئی دریغ نمی‌کند، حتی به راحتی دروغ می‌گوید و حاضر است همه چیز را به هر طریقی برای ذات و نفس امّاره‌اش فدا کند؛

حب نفس، بت بزرگ

مرحوم علامه طهرانی می فرماید: «پس از طی این مرحله، تازه سالک متوجه خواهد شد که علاقه مفرطی به ذات خود دارد و نفس خود را تا سرحد عشق دوست دارد».{۱}

بعد از این‌که دلت را از دنیا منقطع و پاک کردی و از تعلّقات مادی و ظاهری رها شدی و تحجّرات و رسوبات را یکی یکی از بین بردی، خیال نکن دیگر کار تمام شده، بلکه تازه اول کار است! در این هنگام کار شما از بیرون و ظاهر به درون‌ و باطن کشیده شده است.

درست است که شما علایق بیرونی خودت را پاک کردی، اما چه‌طور نفس امّاره را پاک می‌کنی؟ وقتی وارد عالم باطن شدی، تازه می‌فهمی که یک نفس امّاره داری. قبلاً مشغول ظواهر، تعلقات دنیایی و نفسانی بودی و از باطن غفلت داشتی و متوجه عیب درونی خودت نبودی؛ یعنی نمی‌فهمیدی که نفس‌امّاره‌ای هست که دائم خواسته‌هایی دارد و تو را اذیت می‌کند و به زحمت می‌اندازد.

این حبّ ذات و انانیت در مقابل محبت خدا، بت و حجاب بزرگی است. سالک تا زمانی که به خودش محبت دارد و خودش را بی‌خود نکرده باشد، نمی‌تواند وارد وادی عشق الهی گردد. باید خودیتِ خودش را الغاء نموده تا در قلب و باطنش نور الهی تجلی نماید.

موانع تا نگردانی ز خود دور

درون خانه دل نایدت نور{۲}

مهم‌ترین مانع سالک همان انانیّت او و تن دادن به خواسته های نفسانی است. حافظ رحمه الله می‌فرماید:

میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست

تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز{۳}

سلوک با حبّ نفس

این نفس، امّاره است {۴} یعنی کثیر‌الامر به سوء است و هر دقیقه‌ای یک خواسته‌ سوئی از شما دارد، خیلی چیزها در وجودش هست: عُجب، خودنمایی و سایر رذایل. نفس امّاره با چیزهایی که مأنوس شده، دایم برای شما ظهور پیدا می‌کند. هنگامی که خواسته‌هایش را انجام ندهی، مرتب با وسوسه شما را اذیت می‌کند، اما چاره‌ای نیست باید خودت را از دستش خلاص کنی. «هرچه به‌جا می آورد و هر مجاهده که می کند همه و همه ناشی از فرط حبّ به ذات خود است».

سالک در ابتدا چون هنوز حجاب و بت بزرگ نفس را از بین نبرده است، در واقع هر کاری که می‌کند برای خواسته خودش می‌باشد؛ یعنی اگر نمازی می‌خواند برای خودش می‌خواند، اگر روزه می‌گیرد برای خودش روزه می‌گیرد و خبری از خدا نیست. در واقع به نماز‌ خواندن و همین رسومات عرفی و ظاهری عادت دارد. سید بحرالعلوم رحمه الله در رساله سیر و سلوک می‌فرماید: اولین منزل، ترک رسومات ظاهری است. اولین کار این است که نماز را برای خدا بخوانیم، نه برای حبّ ذاتمان و نه برای این‌که در یک جامعه دینی قرار گرفتیم.

«زیرا که یکی از خصوصیات انسان آن است که فطرتاً خودخواه بوده، همه چیز را فدای ذات خود می‌نماید و برای بقای وجود خود، از نابود نمودنِ هیچ چیز دریغ نمی‌کند.» فطرت اولیه هر انسانی توحیدی و الهی است، ولی وقتی انسان در دنیا وارد محیط کثرت شد، به مظاهر دنیا و تعلقات نفسانی آلوده می‌گردد؛ در نتیجه فطرتش خودخواه می‌شود. برای حفظ موقعیت و شخصیت خود در خانواده و جامعه، از بجا آوردن هیچ امر سوئی دریغ نمی‌کند، حتی به راحتی دروغ می‌گوید و حاضر است همه چیز را به هر طریقی برای ذات و نفس امّاره‌اش فدا کند؛

لذا علامه طهرانی می‌فرماید: «از بین بردن این غریزه بسیار صعب و مبارزه با این حس خودخواهی از اَشکلِ مَشاکل است». زهد که ترک علائق ظاهری است خیلی سخت نیست. انسان می تواند با این مورد کمی کنار بیاید، ولی هرجا برود همیشه نفس امّاره و وسوسه‌های نفسانی با او هست. از سخت‌ترین سختی‌‎ها این است که غریزه حبّ ذات را در حبّ اللّه فداء کند و حبّ ذات را از بین ببرد و حب اللّه را به‌جایش بنشاند.

پی نوشت:

۱- لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۲- گلشن راز، بخش ۲۵٫

۳- دیوان حافظ، غزلیات، غزل ۲۶۶٫

۴- وَ مَا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْس‏ لَأَمَّارَه بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبّی غَفُورٌ رَحِیِمٌ؛ من هرگز خودم را تبرئه نمی‌کنم، که نفس (سرکش) بسیار به بدی‌ها امر می‌کند؛ مگر آن‌چه را پروردگارم رحم کند! پروردگارم آمرزنده و مهربان است. یوسف(۱۲) آیه۵۳٫

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش اول: معرفتی اجمالی دربارۀ سلوک– از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31530