برشی از کتاب وصایای سلوکی

برنامه ریزی کردن برای امور معنوی و عبادات

عزیزان حزن قلبی در مسیر سلوک حال خوبی است. باید این حزن همیشه همراه سالک باشد، به شرطی که سبب ناامیدی نشود. حزن باید سبب تحرک، توجه و مراقبه شود، نه این‌که راه برای نفوذ شیطان شود و وی را از حرکت و سیر معنوی باز دارد.

برنامه ریزی کردن برای امور معنوی و عبادات

در حدیث عنوان بصری آمده که «فَقَالَ لِی یَوْماً إِنِّی رَجُلٌ مَطْلُوبٌ وَ مَعَ ذَلِکَ لِی أَوْرَادٌ فِی کُلِّ سَاعَهٍ مِنْ آنَاءِ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فَلَا تَشْغَلْنِی عَنْ وِرْدِی وَ خُذْ عَنْ مَالِکٍ وَ اخْتَلِفْ‏ إِلَیْهِ کَمَا کُنْتَ تَخْتَلِفُ إِلَیْهِ»؛{۱}

پس روزی آن حضرت به من گفت: من مردی هستم مورد طلب دستگاه حکومتی (آزاد نیستم و وقتم در اختیار خودم نیست، و جاسوسان و مفتشان مرا مورد نظر و تحت مراقبه دارند.) و علاوه بر این، من در هر ساعت از ساعات شبانه روز، أوراد و اذکاری دارم که بدان‌ها مشغولم.

تو مرا از وِردم و ذِکرم باز مدار! و علومت را که می‌خواهی، از مالک بگیر و در نزد او رفت و آمد داشته باش، هم‌چنان که سابقاً حالت این‌طور بود که به سوی وی رفت و آمد داشتی.

بعد از این‌که عنوان بصری نزد امام صادق علیه السلام رفت و آمد ابتدایی می‌کند، امام علیه السلام به وی می‌فرماید: به چند دلیل نزد من رفت و آمد نداشته باش و مثل قبل از مالک بن انس کسب علم نما.

دلیل اول این‌که من را دستگاه حکومتی تحت نظر دارد و رفت و آمدهای من را کنترل می‌کند و شاید جاسوسانی گمارده باشد که امام را تحت نظر داشته باشند، چنان‌که درباره سایر ائمه چنین کارهایی می‌کردند و حتی درباره خود امام علیه السلام هم جاسوسان به امام علیه السلام تهمت‌هایی زده بودندکه ماموران دستگاه حکومتی بدون اذن از بالای دیوار وارد خانه امام علیه السلام شده و خانه را بازرسی کرده بودند.

خلاصه امام عنوان بصری را منع کرده بود تا برای خود وی از ناحیه دستگاه حکومتی مشکلی ایجاد نشود.

دلیل دوم این‌که امام علیه السلام برای شب و روز خویش برنامه عبادی داشت و رفت آمد وی نوعی مزاحمت برای امام علیه السلام ایجاد می‌کرد. چنا‌که در ادامه روایت خود عنوان می‌گوید وقتی رفتم درب منزل امام علیه السلام خادم گفت امام علیه السلام در حال عبادت است و باید صبر کنی. از این دلیل دوم استفاده می‌شود که باید سالک برای اوقات شب و روز خویش برنامه عبادی داشته باشد. نباید همه اوقات خود را به امور دنیوی اختصاص دهد، بلکه ساعاتی را هم باید اهل دعا، نماز، تفکر و امثال آن باشد.

در روایات داریم که وقت خویش را تقسیم کنید:

«إجْتَهِدُوا فِی أَنْ یَکُونَ زَمَانُکُمْ‏ أَرْبَعَ‏ سَاعَاتٍ سَاعَهً لِمُنَاجَاهِ اللَّهِ وَ سَاعَهً لِأَمْرِ الْمَعَاشِ وَ سَاعَهً لِمُعَاشَرَهِ الْإِخْوَانِ وَ الثِّقَاتِ الَّذِینَ یُعَرِّفُونَکُمْ عُیُوبَکُمْ وَ یُخْلِصُونَ لَکُمْ فِی الْبَاطِنِ وَ سَاعَهً تَخْلُونَ فِیهَا لِلَذَّاتِکُمْ فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ وَ بِهَذِهِ السَّاعَهِ تَقْدِرُونَ عَلَى الثَّلَاثِ سَاعَات‏»؛{۲} بکوشید که اوقات شبانه روزى شما چهار قسمت باشد:۱ ـ قسمتى براى مناجات با خدا، ۲ ـ قسمتى براى تهیّه معاش، ۳ ـ قسمتى براى معاشرت با برادان و افراد مورد اعتماد که عیبهاى شما را به شما می فهمانند و در دل به شما اخلاص مىورزند،

۴ ـ و قسمتى را هم در آن خلوت می کنید براى درک لذّت هاى حلال [و تفریحات سالم] و به وسیله انجام این قسمت است که بر انجامِ وظایف آن سه قسمت دیگر توانا می شوید.

نباید افراط یا تفریط کرد؛ هم باید به فکر معنویت بود و هم به فکر امور معاش و نفقه واجب. روایت شده که همسر عثمان بن‌مظعون نزد پیامبر صل الله علیه و آله و سلم آمد و گفت: ای رسول خدا! همسرم کارش این شده که روزها را روزه و شب‌ها را به عبادت می‌گذراند.

پیامبرصل الله علیه و آله و سلم با شنیدن این خبر خشمناک نزد عثمان آمد. او را مشغول نماز خواندن یافت، عثمان با دیدن پیامبرصل الله علیه و آله و سلم نمازش را سلام داد. پیامبرصل الله علیه و آله و سلم به او فرمود:

«یَا عُثْمَانُ لَمْ یُرْسِلْنِی اللَّهُ تَعَالَى بِالرَّهْبَانِیَّهِ وَ لَکِنْ بَعَثَنِی بِالْحَنِیفِیَّهِ السَّهْلَهِ السَّمْحَهِ أَصُومُ وَ أُصَلِّی وَ أَلْمِسُ أَهْلِی فَمَنْ أَحَبَّ فِطْرَتِی فَلْیَسْتَنَّ بِسُنَّتِی وَ مِنْ سُنَّتِیَ النِّکَاح‏»؛{۳}

ای عثمان خداوند متعال مرا به رهبانیت نفرستاده، بلکه با آیین مستقیم و ساده و آسان‌گیر فرستاده است. من هم نماز می‌خوانم. هم روزه می‌گیرم و هم نزد همسرم می‌روم. پس هر که آیین مرا دوست دارد، باید از سنت من پیروی کند و از سنت من ازدواج و همسر داری است.

حزن ممدوح

«فَاغْتَمَمْتُ مِنْ ذَلِکَ وَ خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ وَ قُلْتُ فِی نَفْسِی لَوْ تَفَرَّسَ فِیَّ خَیْراً لَمَا زَجَرَنِی عَنِ الِاخْتِلَافِ إِلَیْهِ وَ الْأَخْذِ عَنْهُ»؛

پس من از این جریان غمگین گشتم و از نزد وی بیرون شدم، و با خودگفتم: اگر حضرت در من مقدار خیر جزئی را هم تفرّس می‌نمود، هر آینه مرا از رفت و آمد به سوی خودش، و تحصیل علم از محضرش منع و طرد نمی‌کرد.

بعد از پاسخ امام علیه السلام عنوان بصری غمگین شده و از محضر امام علیه السلام خارج شدند، اما در درون با خودش حدیث نفس داشت و گفت: اگر امام علیه السلام خیری در وجود من می‌دید مانع رفت و آمد و کسب فیض از محضرشان نمی‌شد.

عنوان بصری پی برده بود که امام علیه السلام از جایگاه بلند علمی و معنوی برخوردار است که جواب ردّ امام سبب غمگین شدن وی شده بود.

چنان‌که همین حزن قلبی سبب تحرک و تضرع بیشتر عنوان بصری شد و توسل او به خدا بیشتر شد.

پی نوشت:

۱- حدیث عنوان بصری،بحارالانوار کتاب فضل العلم

۲- ابن شعبه حرانى، تحف العقول، ص ۴۱۰٫

۳- کلینی، الکافی، ج‏۵، ص۴۹۴٫

منبع: کتاب وصایای سلوکی شرح « حدیث عنوان بصری»، فصل اول: آشنایی و دلدادگی -از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31190