برشی از کتاب وصایای سلوکی

عمل کردن به علم، راه دستیابی به حقیقت علم

عالمى كه برخلاف علمش عمل كند چون جاهل سرگردانى است كه از نادانى به هوش نيايد بلكه حجت بر او تمام‏تر و حسرت اين عالمى كه از علم خويش جدا شده بيشتر است از حسرت جاهل سرگردان در جهالت و هر دو سرگردان و خوابند.

عمل کردن به علم، راه دستیابی به حقیقت علم

بعد از این‌که امام صادق علیه السلام حقیقت علم را برای عنوان بصری تبیین نمودند، در ادامه راه رسیدن به حقیقت علم را بیان می‌کنند و برای این مقصد مهم سالک راه حق و حقیقت سه کار مهم باید انجام دهد که ما آن‌ را توضیح می‌دهیم.

۱٫ عمل به علم

امام صادق علیه السلام به عنوان بصری می فرماید «وَاطْلُبِ الْعِلْمَ بِاسْتِعْمَالِهِ»؛ {۱}

بواسطه عمل کردن به علم، طالب علم باشی. علوم یا مفید برای دنیا و آخرت است یا مضر به دنیا و آخرت. باید دنبال علم مفید باشیم که در امور مربوط به زندگی دنیا به کارمان آید و آخرت ما را آباد کند؛ لذا پیامبرصل الله علیه و آله و سلم در دعا می‌فرماید: «أَللّهُمَّ إنّی أعوذُ بِکَ مِن عِلمٍ لا یَنفَعُ»؛{۲} بار خدایا! به تو پناه مى‌برم از دانشى که سود نمى‌دهد.

علم مفید هم تا به مرحله عمل نرسد، مثمر ثمر نخواهد بود و در ضرب المثل عالم بی‌عمل به درخت غیر مثمرتشبیه شده است:

«عالم بلا عمل کشجره بلا ثمر»؛{۳} دانشمندى که دانش خود بکار ‌نبندد مانند درختى است که بر نیارد. اگر علم مفید را بیاموزیم و به آن عمل کنیم، نورانی می‌شویم. عالم بی عمل فرقی با جاهل ندارد.

«قال امیر المؤمنین علیه السلام أَیُّهَا النَّاسُ إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا بِمَا عَلِمْتُمْ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ إِنَّ الْعَالِمَ‏ الْعَامِلَ‏ بِغَیْرِهِ کَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِی لَا یَسْتَفِیقُ‏ عَنْ جَهْلِهِ بَلْ قَدْ رَأَیْتُ أَنَّ الْحُجَّهَ عَلَیْهِ أَعْظَمُ وَ الْحَسْرَهَ أَدْوَمُ عَلَى هَذَا الْعَالِمِ الْمُنْسَلِخِ مِنْ عِلْمِهِ مِنْهَا عَلَى هَذَا الْجَاهِلِ الْمُتَحَیِّرِ فِی جَهْلِهِ وَ کِلَاهُمَا حَائِرٌ بَائِرٌ»؛{۴}. اى مردم چون دانا شدید به آن عمل کنید شاید هدایت شوید. عالمى که برخلاف علمش عمل کند چون جاهل سرگردانى است که از نادانى به هوش نیاید بلکه حجت بر او تمام‏تر و حسرت این عالمى که از علم خویش جدا شده بیشتر است از حسرت جاهل سرگردان در جهالت و هر دو سرگردان و خوابند.

در قرآن کریم یهودیانی که به کتاب تورات عمل نمی‌کنند به دراز گوش تشبیه شده است:

«مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرَاهَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهَا کَمَثَلِ الْحِمَارِ یَحْمِلُ أَسْفَارًا»؛{۵}

کسانى که مکلف به تورات شدند ولى حق آن را ادا نکردند، مانند درازگوشى هستند که کتابهایى را بر پشت خود حمل مى کند، ولی چیزى از آن را نمى‌فهمد.

علم قشر است و مغز اوست عمل

بی عمل، علم شاخ بی ثمر است

علم اندر وجود بی عملان

همچو بار کتاب و پشت خر است{۶}

به همین جهت علم صرف و بدون عمل از پست‌ترین علوم شمرده شده است.

«قال امیر المؤمنین علیه السلام أَوْضَعُ‏ الْعِلْمِ‏ مَا وُقِفَ‏ عَلَى‏ اللِّسَانِ‏ وَ أَرْفَعُهُ مَا ظَهَرَ فِی الْجَوَارِحِ وَ الْأَرْکَانِ»؛{۷}. ‏امام علی علیه السلام می‌فرماید: پست ترین علم آن است که بر زبان است و بالاترین علم آن است که در اعضا و جوارح آشکار شود (به علم عمل شود). البته عمل هم با نیتی خوب و الهی به ثمر می‌نشیند و نور می‌دهد

«قال امیر المؤمنین علیه السلام بحسن‏ العمل‏ تجنى ثمره العلم لا بحسن القول»{۸}. امام علی علیه السلام می‌فرماید:میوه علم با خوب عمل کردن به دست می‌آید نه با خوب گفتن.

هنرها سراسر به گفتار نیست

دو صد گفت چون نیم کردار نیست{۹}

سعدی رحمه الله علیه نیز چنین سروده است:

سعدیا گرچه سخندان و مصالح گویی

به‌عمل کار برآید به ‌سخندانى نیست(۱۰)

کسی که به آموخته‌های خویش عمل کند خداوند بر علم او می‌افزاید.

«قال النبی صل الله علیه و آله و سلم من علم و عمل‏ بما علم‏ ورثه اللَّه علم ما لم یعلم»؛{۱۱}. پیامبر صل الله علیه و آله و سلم فرمود: هر کس‌ علم بیاموزد و عمل‌ کند به‌ دانسته‌های‌ خود، خداوند علم‌ آنچه‌ را که‌ نمی‌داند به‌ او عنایت‌ خواهد فرمود.

اگر سالک اهل عمل باشد، خود عمل، سبب علم دیگر و همین طور پشت سر هم این ادامه می‌یابد تا به معرفت نفس و معرفت ربّ برسد.

پی نوشت:

۱-حدیث عنوان بصری،بحارالانوار کتاب فضل العلم

۲-کفعمی، المصباح (جنه الأمان الواقیه)، ص۲۹۹٫

۳-دهخدا، امثال و حکم، ج ۲، ص ۱۰۸۷٫

۴-کلینی، الکافی، ج‏۱، ص۴۵٫

۵-جمعه (۶۲)، آیه ۵٫

۶-احمد احمدی بیرجندی، اشعار اخلاقی، ص ۱۰۶، شاعر: حسین سمیعی.

۷-نهج البلاغه (للصبحی صالح)، حکمت ۹۲، ص ۴۸۳٫

۸-تمیمى آمدى، غرر الحکم، ص ۳۰۲٫

۹-اسدی توسی، گرشاسپ‌نامه، بخش ۱۱۸٫

۱۰- سعدی، مواعظ، قصاید، قصیدۀ شمارۀ ۷٫