برشی از کتاب اخلاق اهل بیتی

گناه در فقه، اخلاق و عرفان

بحث مهم دیگر این است که نیت یک حسنه، ده برابر است، اما نیت سیئه همان یک سیئه است، حتی گفته‌اند که خداوند از باب لطف، نیت سیئه را هم حساب نمی‌کند؛ مثلاً اگر شما نیت کردی که دروغی بگویی و در ادامه به هر دلیلی اقدام به عمل دروغ نکردی، ازنظر شرعی گناه حساب نمی‌شود و در دفتر سیئات شما هم ثبت نمی‌شود.{۱}

قبلاً هم توضیح دادیم که در این‎جا بین فقها، علمای اخلاق و عرفا اختلاف نظر وجود دارد. به تعبیر دیگر، ما سه نوع گناه داریم: ۱٫ گناه اخلاقی؛ ۲٫ گناه شرعی؛۳٫ گناه عرفانی.

برای این‌که مطلب خوب جا بیفتد، نیاز است مثالی را ذکر کنیم. فرض کنید که فردی حسود ناراحت است که چرا آن فرد دیگر خانه، ماشین و … دارد، ولی این حسادت درونی را تبدیل به عمل نمی‎کند که مثلاً سنگی را بردارد و شیشه ماشین فرد مورد نظر را بشکند تا حسادتش کاملاً آشکار و عملی شود. از نظر شرعی، عمل این فرد حسادت به حساب نمی‎آید و او گناه کبیره‎ای را مرتکب نشده است.

علمای اخلاق و عرفان، نیت گناه را هم مضر می‎دانند و باور دارند که برای ترک گناه باید ریشه گناه را در درون خود نابود کنیم. اگر ریشه گناه را در درون خود نابود نکنیم، همین نیت‎ها و خطورات ذهنی، آرام آرام رشد خواهند کرد و تبدیل به گناه خواهند شد. به همین جهت، اگر ترک رذائل اخلاقی را مورد توجه جدی قرار ندهیم و فقط به واجبات و محرمات شرعی اکتفا کنیم، با این همت پایین هرگز در سیر و سلوک و خودسازی موفق نخواهیم شد.

یکی از ثمرات این بحث، در مسئله عدالت، آشکار می‎شود. ممکن است برخی از مراجع، ترک محرمات و انجام واجبات را در ظهور عدالت تقوایی کافی بدانند، اما افرادی نظیر حضرت امام قدس سرّه و مرحوم آیت الله حکیم {۲} صرف انجام واجبات و ترک محرمات را کافی نمی‎دانند و باور دارند که ملکۀ عدالت زمان بر است و باید مدتی بگذرد تا به وجود بیاید.

به همین جهت، خود فرد باید ببیند که آیا توانایی ترک غیبت، دروغ و … را دارد؟ آیا می‎تواند خودش را در مقابل گناهان، کنترل کند؟ اگر کسی به این توانایی نرسیده و نمی‎تواند عدالت را در خودش احراز کند نباید سِمت قضاوت، امام جماعت و… را قبول نماید؛ زیرا این مسؤلیت‎ها نیاز به احراز عدالت دارد.

نظر ما نیز این است که اگر کسی ممارست و خودسازی نکرده باشد و تمرین تقوایی و جدول اخلاقی را انجام نداده باشد، ملکۀ عدالت در نفسش پیدا نمی‎شود. تا زمانی که این ملکه‌ پیدا نشود مشکلات سالکان پابرجا خواهد بود؛ زیرا تضمینی وجود ندارد که آدم، مبتلا و گرفتار گناه نشود.

البته این نکته را نیز اضافه کنم که عدالت به پیش نماز، قاضی و مجتهد اختصاص ندارد و هر مسلمانی باید تلاش کند که این ملکه را در خود به وجود بیاورد تا در راه خدا عادل و معتدل باشد و این امر به انسان‎ها کمک می‎کند که در سیر و سلوک معنوی و در بقیه مسائل هم موفق باشند.

پی نوشت:

۱- کتاب اخلاق اهل بیتی شرح «دعای مکارم الاخلاق

۲- ر.ک: سید محسن حکیم، مستمسک العروه الوثقى، ج ‌۱، ص ۵۳٫

منبع: کتاب اخلاق اهل‌بیتی در شرح «دعای مکارم الاخلاق»، فراز پنجم: معیار هدایت، طریقت، نیّت و زندگی – از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31516