برشی از کتاب وصایای سلوکی

حقیقت عبودیت و خود را مالک حقیقی ندانستن

اگر درباره اموالی که در اختیار داریم خود را مالک واقعی ببینیم و تعلق قلبی داشته باشیم به خدا نمی‌رسیم. زمانی به حقیقت و توحید می‌رسیم که نفس را از تعلقات و امور غیر حقیقی پاک کنیم و خدا را مالک و همه کاره عالم وجود ببینیم.

حقیقت عبودیت

امام صادق علیه السلام به عنوان بصری می فرماید: «فَاطْلُبْ أَوَّلًا فِی نَفْسِکَ حَقِیقَهَ الْعُبُودِیَّهِ … قُلْتُ یَا شَرِیفُ فَقَالَ قُلْ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ قُلْتُ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ مَا حَقِیقَهُ الْعُبُودِیَّهِ قَالَ ثَلَاثَهُ أَشْیَاءَ»؛{۱}

باید در اولین مرحله در نزد خودت حقیقت عبودیت را بطلبی … گفتم: ای شریف! گفت: بگو: ای أبا عبداللّه! گفتم: ای أبا عبداللّه! حقیقت عبودیت کدام است؟ گفت: سه چیز است.

سابقاً گفتیم که: امام صادق علیه السلام به عنوان بصری فرمود حال که دنبال علم هستی در پی سه چیز باش؛ اول حقیقت عبودیت را جستجو کن. دوم علم را با عمل کردن طلب کن. سوم از خداوند طلب فهم کن تو را می‌فهماند. مطلب دوم و سوم را بر مطلب اول مقدم کردیم و شرح دادیم،حالا توضیح مطلب اول که حقیت عبودیت می‌باشد.

هنگامی که امام علیه السلام حقیقت عبودیت را بیان فرمود، عنوان بصری برایش سوال شد که حقیقت عبودیت چیست؟ امام علیه السلام در پاسخ سه موضوع مهم را بیان کرد که در ادامه این سه موضوع را توضیح می‌دهیم.

الف: مالک حقیقی ندانستن خویش

«أَنْ لَا یَرَى الْعَبْدُ لِنَفْسِهِ فِیمَا خَوَّلَهُ اللَّهُ مِلْکاً لِأَنَّ الْعَبِیدَ لَا یَکُونُ لَهُمْ مِلْکٌ یَرَوْنَ الْمَالَ مَالَ اللَّهِ یَضَعُونَهُ حَیْثُ أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ»؛

این‌که بنده خدا برای خودش درباره آن‌چه را که خدا به وی سپرده است مِلکیتی نبیند؛ چرا که بندگان دارای مِلک‌ نمی‌باشند، همه اموال را مال خدا می‌بینند، و در آن‌جائی که خداوند ایشان را امر نموده است که بنهند، می‌گذارند.

در این فراز از حدیث امام صادق علیه‌السلام نکاتی را پیرامون حقیقت عبودیت می‌فرمایند که ما در پنج بند این نکات را بیان می‌کنیم.

اول: اقسام مالکیت

مالکیت همان رابطه و سلطه‌ای که است که مالک بر مملوک خود دارد. مالکیت چند قسم دارد:

۱- مالکیّت اعتباری: مانند مالکیّت انسان نسبت به لباس و خانه‌ خودش. این مالکیّت در حوزه‌ امور اعتباری و در حیطه‌ قراردادهای عقلائی است و با خرید و فروش و سایر معاملات، قابل تغییر است؛ چنان‌که مالک خانه، پس از فروش، تنها مالک عوض آن است و دیگر مالک خانه نیست.

۲- مالکیّت حقیقی محدود: این قسم برتر از قسم نخست است، مانند مالکیت انسان نسبت به اندام و جوارح خویش. انسان، با اراده می‌تواند در جوارح خود، مانند چشم و گوش، تصرف کند. این مالکیت حقیقی است. اما چون خودِ انسان موجودِ محدودی است، مالکیّت وی نیز محدود خواهد بود.

۳- مالکیّتِ حقیقی مطلق: این قسم از دو قسم قبلی هم برتر است و آن مالکیتِ نامحدودِ خدای سبحان نسبت به عالم است{۲}

از من نه خیر آید نه شر نی مالک نفعم نه ضر

تو مالک و من بنده‌ام، الملک لک و الحمد لک{۳}

اولین چیزی که زمینه تحقق حقیقت عبودیت در آدمی می‌شود، این است که عبد خود را مالک حقیقی هیچ چیزی نبیند، بلکه مالک حقیقی مطلق را خداوند بداند. وَ لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ؛{۴}مالکیت و حاکمیت آسمان‌ها و زمین از آن خداست.

باید مراقب باشد نعمت‌های خدا؛ مثل مسکن، وسائل خانه، ماشین و غیره سبب غرورش نشود. البته تا زمانی‌که در دنیا هستیم مالکیت اعتباری داریم؛ چون از راه‌های مشروع اموالی را به دست آوردیم، نه غیر مشروع.

گرچه از حیث شرعی و عرفی اموال تحت ید خود را مالک هستیم، اما از حیث عرفانی و واقعیت امر، نباید خود را مالک حقیقی ببینیم. اگر تمام دنیا را هم داشته باشیم، نباید خود را مالک واقعی ببینیم.

دوم: چرایی مالک ندانستن خویش

«لِأَنَّ الْعَبِیدَ لَا یَکُونُ لَهُمْ مِلْکٌ»؛ چرا که بندگان دارای مِلک‌ نمی‌باشند.

چرا خود را مالک اموال و دارایی خود نبینیم؟ برای این‌که عبد هیچ‌گاه خودش را مالک نمی‌بیند. در اسلام عبید و إماء است؛ یعنی وقتی قدرت نظامی دولت اسلامی بالا رود می‌تواند لشکرکشی کند و مردم بت پرست، آفتاب پرست و اهل کتاب‌ را به اسلام دعوت کند اگر نپذیرفتند جنگ می‌شود و در جنگ تعدادی اسیر می‌گیرند، زنان کنیز و مردان برده می‌شوند.

جنگ با مشرکان حکم اسلام است که در آیه شریفه بیان شده است

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاهَ وَ آتَوُا الزَّکاهَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ؛{۵} هنگامى که ماه‌هاى حرام پایان گرفت مشرکان را هر کجا بیابید به قتل برسانید و آن‌ها را اسیر سازید و محاصره کنید و در هر کمینگاه بر سر راه آن‌ها بنشینید، هر گاه توبه کنند و نماز را بر پا دارند و زکات را بپردازند آن‌ها را رها سازید زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است.

در این ‌آیه چهار دستور خشن در مورد مشرکان دیده مى‏شود: بستن راه‌ها، محاصره کردن، اسیر ساختن، و کشتن. ظاهر این است که چهار موضوع به صورت امر تخییرى نیست، بلکه با در نظر گرفتن شرایط محیط، زمان، مکان و اشخاص مورد نظر هر یک از امور چهارگانه که مناسب تشخیص داده شود عملى گردد.

اگر تنها با اسارت، محاصره کردن و بستن راه بر آن‌ها در فشار کافى قرار گیرند از این راه باید وارد شد و اگر چاره‏اى جز قتل نبود کشتن آن‌ها مجاز است. شدت عمل به این علت است که برنامه اسلام ریشه کن ساختن بت پرستى از روى کره زمین بوده است.

بنابراین همان‌طور که عبد و کنیز اختیار امورش در دست خودش نیست و هرچه هم کار کند و اموال به دست آورد از آن مولایش است، انسان‌ها هم که مخلوق خدایند مالک حقیقی هیچ یک از اموال خود نیستند و از این بالاتر مالک بدن مادی و حتی روح و نفس خویش هم نیستند.

وقتی انسان هیچ نوع مالکیت حقیقی درباره هیچ چیزی حتی وجود خودش نداشته باشد فقر حقیقی خویش را بهتر درک کرده و حقیقت عبودیت را بهتر درک می‌کند.

پی نوشت:

۱- حدیث عنوان بصری،بحارالانوار کتاب فضل العلم

۲- جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج۱، ص ۳۹۵ و ۳۹۶٫

۳- فیض کاشانی، دیوان فیض کاشانى، ج‏۲، ص۹۴۷٫

۴- فتح (۴۸)، آیه ۱۴٫

۵- توبه (۹)، آیه ۵٫

منبع: کتاب وصایای سلوکی شرح « حدیث عنوان بصری»، فصل دوم: حقیقت علم و طریق تحصیل آن – از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31480