برشی از کتاب اخلاق اهل بیتی

انتخاب برترین و پاک ترین عمل

امام سجاد علیه السلام در دعای مکارم الاخلاق می‌فرماید: «وَ وَفِّقْنِی إِذَا اشْتَکَلَتْ عَلَیَّ الْأُمُورُ لِأَهْدَاهَا»؛ خدایا! اگر برای من اموری مشتبه شد، توفیقم ده تا امری را انتخاب کنم که بیشتر هدایتم می‌نماید.» {1} بعضی وقت‌ها ما در انتخاب و ترجیح بهترین امر خیر مردد می‌شویم و نمی‌دانیم که کدام یکی را بر دیگری مقدم بداریم. از طرف دیگر، قضیه به گونه‌ای است که نمی‌توانیم همه را انجام دهیم و باید یکی از این دو تا یا چهار تا یا ده‌ تا را انتخاب کنیم و انجام دهیم. در چنین مواردی، باید سراغ امری برویم که هدایتش بیشتر است. مراد از «أَهْدَاهَا» امری است ‌که برای شما هدایت بیشتری به ارمغان بیاورد. حالا فرقی ندارد که این امور، دنیوی باشد یا اخروی. مهم آن است که وقتی تشابه و همرنگی به وجود آمد، شما با کمک و یاری خداوند، امری را انتخاب کنید که بیشتر مرضیّ خداوند است و هدایت بیشتری دارد.

«وَ إِذَاتَشَابَهَتِ الْأَعْمَالُ لِأَزْکَاهَا»؛ خدایا! وقتی اعمال برایم مشتبه شد، توفیقم بده که پاک‌ترین عمل را انتخاب نمایم. گاهی اوقات بین عمل‌ها، تشابه به وجود می‌آید و ما نمی‌دانیم که کدام یکی را ترجیح دهیم. این‌جا هم فرصت نیست که همه را باهم انجام دهیم. در این‌جا نیز باید بگردیم و ببینیم که کدام عمل اذکاست؛ یعنی نموّ و رشدش برای ما بیشتر است؛ مثلاً سالکی را فرض کنید که مردد شده است و نمی‌داند که چه کاری را انجام دهد. آیا بنشیند و دعا بخواند، سجده طویل انجام بدهد و یا ذکر زیاد بگوید؟ البته خود ذکر هم درجات متفاوتی دارد و ممکن است لسانی، فکری، ذهنی و یا قلبی باشد. در چنین مواردی که سالک بین دو راهی و چند راهی قرار می‌گیرد، باید بگردد و مؤثرترین عمل را پیدا نماید. یکی از علت‌های این تحیر و سرگردانی آن است که انسان باید اقبال قلبش را رعایت کند. اگر در دل سالک نشاط و اقبال نباشد، انجام عمل از روی تکلف، فایده‌ای به حال او ندارد.

حال سالک باید به گونه‌ای باشد که حلاوت و شیرینی نماز، ذکر، دعا و دیگر امور عبادی برایش حاصل شود. برای درک این شیرینی، باید در بین‌ این اعمال بگردد که کدام یکی برایش شیرین‌تر و از نظر معنوی تأثیرش بیشتر است. اگر حالش را مقتضی آن دید که به سجده برود، باید نیم ساعت تا یک ساعت، روی خاک بیفتد. در این مدت، اگر هیچ ذکری هم نگوید، روی همان مسئلۀ معرفت نفس فکر کند و در درونِ درونِ درونش برود و آن‌جا بگردد و جستجو نماید تا ببیند که وضعیت درونش چگونه است. سالک بعد از آن‌ که مقداری با خودش کارکرد، آرام آرام می‌فهمد که در دلش چه نیت‌هایی می‌گذرد و چه برنامه‌هایی دارد.

فردی که سال‌ها با خودش کار کرده و دستورات و برنامه‌هایی را اجرا نموده، الآن تقریباً در یک ‌شب تشخیصی برایش حاصل شده و می‌تواند در شرایط مختلف، آن‌ عملی را انتخاب نماید که تأثیر بیشتر و خوب‌تری برایش داشته باشد. این دعا نیز، همین مطلب را بیان می‌کند و می‌گوید: اگر اعمال، تشابه پیدا کرد و وقتی هم نبود که همه را انجام دهید باید سراغ عمل پاکیزه‌تر و خالص‌تر بروید و توفیقش را از خدا بخواهید؛ چون این توفیق از جانب اوست. عصاره این فراز این می‌شود که: «وَفِّقْنِی لِلأَهْدَی، وَفِّقْنِی لِلأَزْکَی و وَفِّقْنِی لِلأَرْضَی.»

«وَ إِذَا تَنَاقَضَتِ الْمِلَلُ لِأَرْضَاهَا»؛ خدایا! در مواردى که (پیروان ) ادیان و مذاهب دچار تناقض و تضادّ مى‌شوند، من به راهى بروم که هر چه بیشتر مرضىّ تو باشد. گاهی ملت‌ها باهم دیگر اختلاف دارند و حرف‌هایشان یکی نیست. همین مسئله در مورد گروه‌ها، جمعیت‌ها، انجمن‌ها صدق می‌نماید. این گروه‌ها ممکن است همه ادعای مسلمانی نمایند و خود را‌ پیرو دین مبین اسلام به حساب آورند، ولی وظیفه ما آن است که باید بگردیم و آن ملت، مذهب، گروه و دسته‌ای را انتخاب کنیم که خدا از آن‌ها راضی‌تر است.

دایره واژه «ارضی» بسیار گسترده است؛ زیرا یک صفت و ویژگی‌ای را بیان می‌کند که مصادیق گوناگونی دارد. همین ویژگی را می‌توانیم برای گروه‌های سالکان و حتی افراد سالک به کار ببریم؛ زیرا سالکان هم با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند؛ مثلاً گروه‌های عام، خاص و اخصی وجود دارند. در بین هر کدام از این گروه‌ها، افراد مختلف، با خصوصیات و ویژگی‌های متفاوتی وجود دارد.

ما در هر گروه و مجموعه‌ای که هستیم، علاوه بر استاد، نیاز به رفیقِ راه و دوستِ سلوکی هم داریم. شما وقتی در جلساتِ هفتگی رفت و آمد کردید و با این رفقا حشرو نشر پیدا نمودید، باید ببینید که در بین این‌ افراد، کدام یکی به حال شما نزدیک‌تر است. به این معنا که اگر با او نشست و برخاست نمودید باهم اخت، کمک‌کار و مکمل هم‌دیگر می‌شوید و او روی شما تأثیر مثبت می‌گذارد. در این‌جا نیز ویژگی ارضی را در نظر بگیرید؛ زیرا وقتی کسی پیش خدا ارضی باشد، پیش شما هم ارضی هست.

همان مطلبی که قرآن کریم نیز بیان نموده است: «رَضِی اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ»؛ خدا از آنان خشنود است و آنان [نیز] از او خشنودند.»{2} وقتی شما دنبال فردی می‌گردید که پیش خدا قرب و محبوبیت بیشتری دارد تا با او رفیق شوید، قهراً اصل و ریشه نیت شما آن است که از چنین فردی بیشتر استفاده می‌توانید کنید.

سالک باید همۀ رفقایش را که دوستان خداست، دوست داشته باشد، ولی از باب این‌که باید همیشه اهدی، ازکی و ارضی را مورد توجه قرار دهد، می‌تواند به دنبال دوست و رفیق جدید هم باشد و ضمن سعی و کوشش، طلب توفیق و یاری از خدا هم داشته باشد.

پی نوشت:

1-صحیفه سجادیه، دعای مکارم الاخلاق

2-مائده (5)، آیه 119.

منبع: کتاب اخلاق اهل‌بیتی در شرح «دعای مکارم الاخلاق»، فراز بیست و یکم: وسیله قرار دادن اسمای الهی – از تألیفات آیت الله محمدصالح کمیلی حفظه الله

علاقه مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

کلید واژه: اهدی، ازکی، ارضی ،موافق هدایت، پاکترین عمل ،برترین عمل، بهترین عمل ؛هدایت ، ارشاد ،ضلالت ، گمراهی ، شبهه ،شبهه ناک ، خوب و بد، انتخاب کردن، دوراهی ،ترجیح دادن ،موافق با رضایت الهی ،رضایت بیشتر خدا، رضایت خدا، قرب به خدا ،مقربیت، محبوب بودن، محبوب، محبوبیت در نزد خدا، نشاط در عمل، اقبال قلب، اقبال به عبادت، استاد، سیروسلوک، رفیق سلوکی، عبادت، اخلاص، نماز ، ذکر

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=30911