برشی از کتاب عرفان اهل بیتی

آداب سجود عرفانی و راه تحصیل آن

خدا چنین اراده کرده که سجده را این‌گونه به ما تعلیم بدهد که ما امر باطن را از ظاهر جدا کرده و به امر باطن توجه کنیم. سجده؛ یعنی باطن، نه ظاهر؛ آن‌هایی که سجدۀ ظاهری می‌کنند، باطن در دستشان نیست.

آداب سجود عرفانی و راه تحصیل آن

فَاسجُدْ سُجودَ مُتَواضِعٍ ذَليلٍ عَلِمَ أنّهُ خُلِقَ مِن تُرابٍ يَطؤهُ الخَلقُ و أنّهُ رُكِّبَ مِن نُطفَةٍ يَستَقذِرُها كُلُّ أحَدٍ و كُوِّنَ و لَم يَكُنْ و قد جَعَلَ اللّه ُ مَعنَى السُّجودِ، سَبَبَ التَّقَرُّبِ إلَيهِ بالقَلبِ و السِّرِّ و الرُّوحِ ؛ فَمَن قَرُبَ مِنهُ، بَعُدَ مِن غَيرِهِ.

ألاَ يَرى في الظاهِرِ أنّهُ لا يَستَوِي حالُ السُّجودِ إلاّ بالتَّوارِي عن جَميعِ الأشياءِ و الاحتِجابِ عن كُلِّ ما تَراهُ العُيونُ ؟! كذلك أرادَ اللّه ُ تعالى الأمرَ الباطِنَ{1}

پس چونان كسى سجده كن كه در برابر خدا خاكسار و ذليل است و مى داند كه از خاكى آفريده شده كه مردمان آن را پايمال مى كنند و تو را از نطفه اى بر آورده كه همگان آن را نجس مى دانند و از نيستى، هست شده است .

خداوند معناى سجود را وسيله تقرّب دل و درون و روح [بنده] به خود قرار داده است؛ پس هركه به او نزديك شود، از غير او دور گردد. مگر نمى بينى كه در ظاهر نيز حالت سجده جز با كنار گذاشتن همه چيز و چشم پوشيدن از هر آنچه ديدگان مى بينند تحقّق نمى يابد؟! خدا باطن كار را نيز چنين خواسته است .

از آقا امام صادق علیه السلام می‌پرسیم چگونه سجده کنیم؟ می‌فرماید: «فَاسْجُدْ سُجُودَ مُتَوَاضِعٍ لِلَّهِ ذَلِيلٍ عَلِمَ أَنَّهُ خُلِقَ مِنْ تُرَابٍ»؛ می‌خواهی سجده کنی، باید با یک کیفیت بالا سجده کنی، مثل کسی که در حال سجود، واقعاً تواضع روحی پیدا کرده‌ای؛ یعنی ذلت و خواری خود را در مقابل آن عظمت بفهمی. از یک طرف، عظمت و بزرگی خدا و از یک طرف ذلت و ناچیزی خودش را می‌فهمد؛ این دو تا را باهم درک می‌کند و به آن علم دارد. حالا این سجدۀ عارفانه از چه راهی به دست می‌آید؟ «عَلِمَ أَنَّهُ خُلِقَ مِنْ تُرَابٍ يَطَؤُهُ الْخَلْقُ»

به این معرفت رسیده است که من از خاک و گِل خلق شده‌ام. خاک چیست؟ این خاک، همان خاکی است که خلق خدا با کفش و پاهایشان روی آن راه می‌روند. این خاک، دیگر تکبّر، خودبینی و بزرگ‌بینی ندارد. وقتی شما خودتان می‌دانی که خاکی بوده‌ای و از خاک خلق و آفریده شده‌ای، برای چه کسی و چه چیزی می‌خواهی بزرگی کنی؟ تو که خاک هستی، خاکی که همۀ مردم روی آن با کفش می‌روند و می‌آیند. «وَ أَنَّهُ اتَّخَذَکَ مِنْ نُطْفَةٍ يَسْتَقْذِرُهَا كُلُّ أَحَدٍ»؛ در این‌جا باید به سه چیز توجه کرد:

اول: این‌که ما از خاک آفریده شده‌ایم.

دوم: این‌که ما از یک نطفه خلق شده‌ایم؛ حالا این نطفه، چگونه است؟ «يَسْتَقْذِرُهَا كُلُّ أَحَدٍ»؛ نطفه‌ای که هرکس از آن متنفر است و تا بوی منی را می‌شنود بدش می‌آید. ای انسان تو از این قطرۀ گندیده‌ منی خلق شده‌ای، دیگر نمی‌خواهی سجده کنی؟ نمی‌خواهی برای خدا خضوع کنی؟

سوم: «وَ كُوِّنَ وَ لَمْ يَكُنْ»؛ به این نکته هم باید توجه کرد که ما نبودیم و بود شدیم، عدم بودیم و او ما را آورد؛ کسی که اصلش عدم است، به چه چیزی می‌خواهد افتخار کند؟ به چه چیزی می‌خواهد فخرفروشی کند؟!

«وَ لَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ‏ مَعْنَى السُّجُودِ سَبَبَ التَّقَرُّبِ إِلَيْهِ بِالْقَلْبِ وَ السِّرِّ وَ الرُّوحِ»؛ این سجود خیلی اسرار دارد. خداوند، سجده را وسیله‌ای قرار داد برای این‌که بندگانش به او نزدیک شوند وگرنه سجدۀ ظاهری به چه درد می‌خورد؟ میمون هم سجده می‌کند، حیوانات هم گاهی سر به خاک می‌زنند. این‌که دلیل نمی‌شود. ما باید ببینیم در سجده، تقرّب حاصل می‌شود یا نه؟

این تقرّب را کجا و کی باید پیدا کنیم؟ می‌فرماید: «بِالْقَلْبِ وَ السِّرِّ وَ الرُّوحِ»؛ اول: قلب باید سجده کند و به واسطۀ این سجودها، قلبمان به خدا نزدیک شود؛ دوم: با سِرّ که پایین‌تر از قلب است؛ سوم: با روح؛ همۀ وجود ما باید برای او سجده کند؛ اما اگر ظاهر بدن، رکوع و سجده می‌کند، خم و بالا می‌شود، ولی در قلب، روح، سرّ و باطن خبری از آن نیست، این‌جاست که این سجده، سجدۀ معرفتی نیست.

«فَمَنْ قَرُبَ مِنْهُ بَعُدَ عَنْ غَيْرِهِ»؛ باید ببینی اگر سجده می‌کنی، باید در سجدۀ واقعی به خدا نزدیک بشوی. اگر به خدا نزدیک می‌شوی، باید از غیر خدا دور شوی؛ بنابراین باید این حالت را در خودت امتحان کنی و ببینی که این‌طور است یا نه؟ وقتی به خدا نزدیک می‌شوی، آیا دلت برای خدا فارغ می‌شود؟ این دل، از غیر خدا خالی می‌شود یا نمی‌شود؟ پس یک قرب داریم و یک بُعد؛ قرب برای خدا، بُعد از غیر خدا.

حقیقت سجده

«أَ لَا تَرَى فِي الظَّاهِرِ أَنَّهُ لَا يَسْتَوِي حَالُ السُّجُودِ إِلَّا بِالتَّوَارِي عَنْ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ»؛ امام صادق علیه السلام در این بخش، حقیقت سجده را بیان می‌کند. می‌فرماید: مگر شما در ظاهر نمی‌بینی که چه وقت سجده می‌کنی؟ سجده وقتی است‌ که سرت را روی خاک بگذاری؛ حالا که سرت را روی زمین گذاشتی، سر و چشمت که بالا نیست، کسی را هم نمی‌بینی؛ یعنی در حال خفا و حجاب رفته‌ای؛ وقتی در حال خفا رفته و در سجده، خودت را از همۀ اشیاء پنهان می‌کنی، آن پنهان کردن به چه معنایی است؟ این‌که شما خودت را از هر چیزی که چشم می‌بیند، مخفی می‌کنی، برای چه کسی؟

این‌جاست که «برای چه کسی» را باید بفهمیم، اگر این را فهمیدیم کار تمام است. «وَ الْإِحْتِجَابِ عَنْ كُلِّ مَا تَرَاهُ الْعُيُونُ»؛ سجده؛ یعنی محجوب و مستور شدن از هر چیزی که چشم‌های مردم آن را می‌بیند.

«كَذَلِكَ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَمْرَ الْبَاطِنِ»؛ از این مطلب کشف می‌کنیم که خدا چنین اراده کرده که سجده را این‌گونه به ما تعلیم بدهد که ما امر باطن را از ظاهر جدا کرده و به امر باطن توجه کنیم. سجده؛ یعنی باطن، نه ظاهر؛ آن‌هایی که سجدۀ ظاهری می‌کنند، باطن در دستشان نیست.

پی نوشت :

1.مصباح الشریعه

منبع: کتاب عرفان اهل بیتی در شرح «مصباح الشريعة و مفتاح الحقيقة»، فصل شانزدهم: سجده– از تألیفات آیت الله محمدصالح کمیلی حفظه الله

علاقمندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

کلید واژه : سجده، سجود، خاک، خاکی، تواضع، ذلت، ذلیل، باطن، ظاهر، حقیقت سجده، قلب، سر، روح، نطفه

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=30689