شرح کتاب چهل حدیث- جلسه بیست و نهم

جهاد با اعداء دین، حفظ نظام بشریت، دفاع از جان و مال و ناموس، جهاد با نفس شرور و نفس اماره و سایر اموری که برای انسان و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند لازم است از جمله فواید قوه غضبیه است.

دانلود صوت بیانات حضرت آیت الله کمیلی خراسانی در شرح کتاب چهل حدیث حضرت امام خمینی (جلسه بیست و نهم)

شرح حدیث هفتم با موضوع غضب

مدّت زمان ۲۸:۱۸ دقیقه

تاریخ: ۱۴۰۳/۱۰/۰۹

مکان: قم- مسجد سلماسی

26.5MB- دانلود

حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی از اساتید اخلاق و عرفان اسلامی، شامگاه یکشنبه نهم دی‌ماه در جلسه هفتگی درس اخلاق خود که در مسجد سلماسی قم برگزار شد در ادامه شرح کتاب چهل حدیث امام خمینی(ره) در شرح حدیث هفتم با موضوع غضب در فواید قوّه غضبیه گفت: اصل این قوّه یکی از نعمت‌های بزرگ پروردگار است که به واسطه آن دنیا و آخرت تعمیر و آبادان می‌شود؛ این قوّه در حفظ بقای شخص و همچنین بقای نوع انسان، نظام عائله و مجتمع مدخلیت بسیاری دارد حتّی در بین حیوانات اگر غضب و خشم نباشد نمی‌توانند دشمنان خود را از بین ببرند. این مسئله حتّی در تمام حیوانات وجود دارد. همان‌طور که در همه بشر و حتّی جن این قوّه وجود دارد و منافع و فوایدی دارد؛ نهایت این‌که قوّه غضب را باید مثل خود امزجه اربعه‌ و همین‌طور سایر قوای موجود در انسان (قوه شهوت و …) معتدل نمود؛ یعنی آن را باید از افراط و تفریط حفظ‌ نمود. «تهور» طرف افراط و زیاده‌روی غضب و «ترس و جبن» طرف تفریط و کم‌روی غضب است. آن‌چه معتدل است «شجاعت» گفته می‌شود.

اگر قوّه شریف غضبیه در انسان وجود نداشت نمی‌توانست از خود، ناموس، خانواده‌ و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند دفاع‌کند و دشمن را از خودش دور‌کند. خداوند در سوره مبارکه فتح در توصیف امت پیامبر (ص) می‌فرماید: «أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ.»؛ مؤمنین نسبت به همدیگر رحم و مهربانی دارند امّا نسبت به کفار و دشمنان اسلام شدت، غضب و سختی به خرج می‌دهند.

وی با اشاره به فواید قوّه غضبیه گفت: جهاد با اعداء دین، حفظ نظام بشریت، دفاع از جان و مال و ناموس، جهاد با نفس شرور و نفس اماره و سایر اموری که برای انسان و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند لازم است از جمله فواید قوه غضبیه است.

غضب، اعدا عدو انسان است. انسان باید در مقابل خواطر سوء، هواهای نفسانی و رذایل اخلاقی از خودت غضب نشان دهد و مجاهدت‌ کند. اگر کسی بخواهد یک حرکت و جهادی بکند به چنین قوّه‌ای نیاز دارد تا بتواند از خودش در مقابل دشمنان خارجی و داخلی نفس دفاع‌کند. اگر این قوه وجود نداشته باشد نمی‌تواند حفظ تجاوزات، تعدیات، حفظ مرز‌ها، دفع موذیات و مضرّات را رعایت‌ و حفظ‌کند. تمامی این موارد موقوف به قوّه غضبه‌ای است که در انسان است و خداوند آن را در وجودش به ودیعه گذاشته است. نهایت این‌که باید این قوه را تعدیل نمود و رهایش نکرد. این‌که بتواند غضبش را فرو نشاند در جا‌هایی که مضر بوده و در جا‌هایی که لازم نیست این قوّه اعمال شود و نگذارد این غضب ظهور یابد بلکه نگذارد حتّی در باطنش هم این غضب شعله‌ور شود. چون اگر شعله‌ور شود مشکل است که انسان بتواند آن را حفظ کند. لذا باید از ریشه آن را تطهیر‌ و تعدیل‌کرد. اگر این کار انجام نشود مفاسد و آثار سوء زیادی را خواهد داشت.

درباره افراط در غضب عن ابی عبد‌اللّه حدیث در کافی کلینی است:« قال: قال رسول اللّه: الغضب یفسد الایمان کما یفسد الخل العسل.» خل سرکه است. اگر سرکه در ظرف پر از عسلی ریخته شود، عسل از بین می‌رود و شیرینی عسل فاسد می‌شود. درباره مسئله غضب نیز وضع به همین منوال است. اگر غضب در ایمان شخصی نفوذ کند، ایمان فرد را بر باد می‌دهد.

حضرت امام راحل (رض) در حدیثی از حضرت امام باقر (ع) در خصوص این‌که اگر غضب بخواهد طبق قوانین و دستورات اسلام نباشد و خارج از حدود باشد در موسوعه کافی می‌فرماید: «مکتوب فی التّوراه فیما ناجی الله، عزّ و جلّ، به موسی: یا موسی، أمسک غضبک عمّن ملّکتک علیه أکفّ عنک غضبی.»؛ در کتاب تورات آسمانی آمده در یکی از مناجاتی که حضرت موسای کلیم (ع) با خدا داشت از طرف خداوند خطاب آمد: ای موسی خشم و غضبت را حفظ‌کن از افرادی که من تو را بر آن‌ها مسلط کردم. مانند عیال، فرزندان یا در زمان بردگی برده، کنیز و عبید همگی جزء زیر دست محسوب می‌شوند. حتی مدیر اداره‌ای که زیر دستانی دارد خیلی باید ملاحظه کند. سپس خداوند به حضرت موسی (ع) می‌فرماید اگر چنین کاری را انجام دهی من نیز غضب خود را نسبت به تو اعمال نمی‌کنم و از تو می‌گذرم. لذا باید نسبت به افرادی که زیر دستت هستند گذشت نمایی البته در محدوده‌ای که می‌شود از آن‌ها گذشت‌کرد. ولی اگر یک نفر بخواهد مرتکب معصیت و گناهی شود نمی‌شود. اصلاً یکی از فواید غضب همین مسأله امر به معروف و نهی از منکر است. اگر انسان غضب نداشته باشد چگونه می‌تواند در مقابل منکرات نهی‌کند. لذا همه این مسائل متوقف بر قوه غضب است نهایت این‌که قوه غضب می‌بایست کنترل و معتدل شود.

حضرت امام در ادامه به روایت دیگری از حضرت امام صادق(ع) اشاره می‌فرماید: «عدّه من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد بن خالد، بإسناده عن أبی عبد الله، علیه السّلام، قال سمعت أبی یقول: أتی رسول الله رجل بدویّ، فقال: إنّی أسکن البادیه، فعلّمنی جوامع الکلام. فقال: آمرک أن لا تغضب، فأعاد علیه الأعرابیّ ‏ المسأله ثلاث مرّات، حتّی رجع الرّجل إلی نفسه، فقال: لا أسأل عن شی ءٍ بعد هذا، ما أمرنی رسول الله إلّا بالخیر. قال و کان أبی یقول: أیّ شی ءٍ أشدّ من الغضب؟ إنّ الرّجل لیغضب فیقتل النّفس الّتی حرّم الله و یقذف المحصنه.»؛ یعنی «حضرت صادق، علیه السلام، فرماید شنیدم پدرم می فرمود مرد بیابان نشینی خدمت رسول خدا، صلّی الله علیه و آله، آمد، عرض کرد: «من ساکن بادیه هستم، به من دستور جامعی تعلیم فرما. پس رسول خدا، صلّی الله علیه و آله، فرمود: «من امر می کنم که خودت را عصبانی نکنی و به خشم و غضب نیندازی.» پس شخص اعرابی پرسش خود را سه مرتبه تکرار کرد تا آنکه رجوع به نفس خود کرد و گفت بعد از این سؤال نمی کنم از چیزی، رسول خدا، صلّی الله علیه و آله، امر نمی کند مرا مگر به خیر.» حضرت صادق، علیه السلام، فرماید: «پدرم می فرمود: «چه چیز سخت تر از غضب است؟ همانا مرد غضب می کند پس می کشد کسی را که خداوند خون آن را حرام کرده و افترا به محصنه می بندد.» پس از آنکه انسان عاقل در حال سکونت نفس و خاموشی غضب ملاحظه مفاسد آن و مصالح کظم غیظ را نمود، لازم است بر خود حتم کند که با هر قیمتی است و با هر رنجی و زحمتی ممکن است این آتش سوزان و نایره فروزان را از قلب خود فرو نشاند و دل خود را از ظلمت و کدورت آن صافی نماید. و این با قدری اقدام و بر خلاف نفس و خواهش آن رفتار نمودن و تدبر نمودن در عواقب امر و نصیحت نمودن نفس کاری است بس ممکن.