برشی از کتاب چلچراغ سلوک

مراتب وجودی سالک در دعای امیرالمومنین

ثمره اطاعت و فرمان‌برداری در زندگی ظاهری، محبت باطنی خواهد بود. اگر مطیع اوامر و نواهی الهی باشیم، به تدریج عشق و محبت خدا تمام وجود شما را فرا خواهد گرفت. ا

مراتب وجودی سالک در دعای امیرالمومنین

علامه طهرانی رحمه الله در مقدمه، دعایی منسوب به مولی امیرالمومنین علی ابن ابی طالب علیه السلام را در بیان مراتب نفس ذکر کرده است{۱} : «‌اللَهُمَّ نَوِّرْ ظَاهِرِی‌ بِطَاعَتِکَ وَ بَاطِنِی‌ بِمَحَبَّتِکَ وَ قَلْبِی‌ بِمَعْرِفَتِکَ وَ رُوحِی‌ بِمُشَاهَدَتِکَ وَ سِرِّی‌ بِاسْتِقْلَالِ اتِّصَالِ حَضْرَتِکَ یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الإکْرَامِ».{۲}

ظاهر همراه اطاعت

‌ «اللَهُمَّ نَوِّرْ ظَاهِرِی‌ بِطَاعَتِکَ»؛ خدایا! ظاهر من را به وسیله عبادت و اطاعت خودت منور‌کن. این ظاهر صرفا به معنای همین ظاهر بدن نیست بلکه شامل تمام امور ظاهری و زندگی دنیایی ما می‌شود. یعنی هر‌چه بیرون از باطن هست، همه این‌ها باید طبق موازین باشد؛ تحت موازین الهی و اسلامی ‌و در دایره عبودیت تنظیم گردد و در واقع «‌بِطَاعَتِکَ» باشد.

باطن همراه محبت

«‌وَ بَاطِنِی‌ بِمَحَبَّتِکَ»؛ و باطنم را به دوستی و محبّت خودت منور گردان. ثمره اطاعت و فرمان‌برداری در زندگی ظاهری، محبت باطنی خواهد بود. اگر مطیع اوامر و نواهی الهی باشیم، به تدریج عشق و محبت خدا تمام وجود شما را فرا خواهد گرفت. این مهم جز با تبعیت از شریعت محقق نمی‌گردد. سالک برای تحصیل محبت الهی باید به ابزار شریعت مجهز باشد.

قلب همراه معرفت

«وَ قَلْبِی‌ بِمَعْرِفَتِکَ»؛ و قلبم را به شناخت خودت نورانی بفرما. باید توجه داشته باشیم که انسان دو تا قلب دارد، یک قلب صنوبری مادی و یک قلب ملکوتی نورانی. منظور از قلب، آن قلب ملکوتی است که با معرفت خدا می‌توانیم آن را نورانی‌کنیم. اطاعت مستمر از اوامر و نواهی الهی و تحصیل محبت درونی و باطنی، به تدریج درهای معرفت الهی را به روی قلب شما باز می‌کند.

روح همراه مشاهده

«وَ رُوحِی‌ بِمُشَاهَدَتِکِ»؛ و روحم را به مشاهده و رؤیت خودت نورانی گردان. این هم یک مرتبه دیگری از مراتب درونی سالک است. اگر چشم ظاهر قادر به رؤیت خداوند نیست در عوض روح، می‌تواند به شهود او عزوجل برسد.

سرّ همراه اتصال

«وَ سِرِّی‌ بِاسْتِقْلَالِ اتِّصَالِ حَضْرَتِکَ»؛ و سرّ من را به قرب و اتصال به ذات خودت منور فرما. این سرّ مستتِر آخرین مورد از بواطن یک سالک است. معروف است که سالک الی اللّه هفت بطن دارد که تعبیر به غیوبات هفت‌گانه می‌کنند که از آن جمله باطنِ باطن و سرّ پنهان مستتِر است.

خدای تبارک و ‌تعالی همین‌طور که به ظاهر آگاه است به آن سرّ هم علم دارد که این سرّ در ضمیر انسان است. خداوند در آیه ۱۹ سوره غافر می‌فرماید: } یعْلَمُ خَائِنَهَ الْأَعْینِ وَمَا تُخْفِی الصُّدُورُ{؛ خداوند به خیانت چشم‌ها و آن‌چه در سینه ها مخفی است، آگاه می‌باشد. البته پی بردن و رسیدن به این اسرار و مراتب درونی به خود شخص بستگی دارد که تا چه اندازه در باطن خودش فرو می‌رود.

این سرّ و باطن چیست که انسان هر چه بیش‌تر در خودش غوص می‌کند، می‌تواند بیش‌تر این حقیقتِ مطلقه الهیه را بفهمد و ادراک کند؟ اگر کسی به‌ همین ظواهر مشغول باشد، قطعا نمی‌تواند غیوبات هفت‌گانه در باطن خودش را بیابد و وجدان کند. در این‌جا به یک دسته بندی و چند تعریف اشاره می‌کنیم که روشن‌گر مطالب خواهد بود:

ما در عالم غیب و باطن هفت مرتبه داریم: ۱ .نفس ۲٫قلب ۳٫عقل ۴٫روح ۵٫سرّ ۶٫خفی ۷٫اخفی. یکی همان «نفس» ماست. یک مقداری که عمیق‌تر شود «قلب» است. از آن عمیق‌تر «عقل» و «روح» است. بعد از آن «سرّ» و سپس «خفی» می‌باشد. «خفی» یعنی پنهان و «أخفی» که بر وزن أفعل تفضیل است به معنای پنهان‌تر می‌باشد.

حُجُب ظلمانیه متعلّق به نفس و حُجُب نورانیه متعلّق به قلب و روح هستند که باید سالک از آن‌ها بگذرد و بـــه سمت مقصد اعلی حرکت کند. پس ما باید در خودمان آن عوالم را ببینیم. نجم الدین رازی رحمه الله در تعریف حجاب می فرماید: «حجاب عبارت است از موانعی که دیده بنده بدان از جمال یار، محجوب و ممنوع است»{۳}

در روایات هم به حجاب های بین بنده و خدای تعالی اشاره شده است. منقول است که امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «کَیفَ یوصَفُ عَبْدٌ احْتَجَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِسَبْع‏»{۴} بنده چگونه می‌تواند خداوند را توصیف کند در حالی که خداوند او را در هفت حجاب، محجوب گردانیده است. این مطلب بدان مفهوم است که حجاب‌ها زیاد هستند و این نشانه کثرات در نفس است. اگر حُجُب را از ظلمت حساب کنیم، پرده های ظلمت زیاد است.

اگر از نــور حساب کنیم، پرده های نور، مکاشفه و کرامت زیاد است. آن‌هایی که مربوط به حجاب‌های ظلمانی است در مقام نفس است. کسی که از عالم نفس بیرون نیامده، گرفتار این حجاب‌های ظلمانی است و که در واقع همان تاریکی‌هایی است که از هـوای نفس و خواهش های نفسانی پیش می‌آید.

سالک باید مرحله اول را بگذراند و به حجاب نورانی برسد. انسانی که پشت حجاب‌های ظلمانی مانده، برای همیشه متمرکز در عالم مادّیات و محسوسات می‌ماند. عزیزمن!باید از این زندان رها شد.

برای بعضی علم و دانش، حجاب محسوب می‌شود؛ زیرا صرفاً مستغرق انبوهی از اصطلاحات و عبارت‌ها می‌شوند یا دانش اندوزی برایشان مستمسکی می‌شود برای بهره‌های دنیوی یا این‌که با تکرار الفاظ، می‌خواهند در برابر دیگران خودنمایی کنند. در راه خدا، باید علوم نورانی به‌دست آورد.

علم، وقتی علم است که قلب را نورانی کند و گرنه به تعبیر استاد ما امام خمینی رحمه الله حجاب اکبر است.{۵} در روایت آمده است: «العِلْمُ نورٌ یقْذِفُهُ اللَّهَ فِی قَلْبِ مَنْ یشاءُ مِنْ عِبادِه»{۶} علم حقیقی نوری است که خدا به دل هر بنده‌اش که بخواهد، قرار می‌دهد.

ابن عمّار می‌گوید: «امام صادق علیه السلام دستمال زردی از ابریشم داشتند که تربت سیدالشهداء علیه السلام در آن بود و هنگام نماز آن را بر سجّاده خویش می‏ریختند و بر آن سجده می‏کردند و می‏فرمود: سجده بر تربت اباعبداللّه الحسین علیه السلام هفت پرده را می‏شکافد و نماز را به درجه قبولی می‏رساند.»{۷}

«‌وَ سِرِّی‌ بِاسْتِقْلَالِ اتِّصَالِ حَضْرَتِکَ»؛ یعنی این سرّ در وجود انسان مستقل شود. مستقل شدن در ‌این است که فکرش فقط خدایی باشد و آلوده به چیز دیگری نباشد؛ مثلاً وقتی می‌گویند فلان شخص در زندگی دنیا مستقل است؛ یعنی روی پای خودش ایستاده است و نیازهایش را خودش تأمین می‌کند.

انسان در زندگی معنوی هم باید مستقل باشد، اما این استقلال معنوی به چه معناست؟ مستقل شدن انسان در زندگی معنوی به این معنا می‌باشد که اجازه ورود غیر خدا را در دلش به هیچ کسی و هیچ چیزی ندهد. سالک باید از دل و‌ قلب خودش پاسداری و پاسبانی کند و این دل را حرم خدایی و الهی کند و فقط برای خدا نگه دارد و اگر در این دنیا چیزهای دیگری هم دوست دارد باید به آن‌ها رنگ خدایی بدهد؛

بنابراین «‌بِاسْتِقْلَالِ اتِّصَالِ حَضْرَتِکَ»؛ یعنی این سرّ درون من، فقط به حضور خدا متصل شود و از هر‌چه غیر اوست باید جدا گردد. «‌یَا ذَا الْجَلَالِ وَ الإِکْرَامِ»؛ ای خدایی که صاحب جلالت و کرم هستی. این عبارت هم اسم جلالی و هم اسم جمالی است. کَرم و ‌کریم از نوع اسماء جمالی خدا می‌باشد و جلال و جلیل از نوع اسماء جلالی خداست.

سالک باید مدام برای خرق حجب ظلمانی و نورانی، از لطف و کرم الهی استمداد بجوید و با توکل بر خدا و تکیه بر جلال و جمال الهی در این راه کمر همت بسته و از باطن راهی به نورانیتِ معرفت الهی بیابد.

پی نوشت:

۱- لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۲- در روایات می‌توان به عباراتی مشابه این دعا دست پیدا کرد؛ مانند علامه مجلسی در بحار‌الانوار، ج۹۴، ص ۱۵۳، ح ۲۳، مناجات إنجیلیه را از آقا امام زین العابدین علیه السلام به نقل از کتاب أنیس العابدین بیان می‌کند که برخی فقرات آن شبیه دعای مذکور در متن است که از آن جمله می‌توان به «و أجعل سرّی معقودا على مراقبتک و إعلانی موافقا لطاعتک» اشاره کرد؛ هم‌چنین روایت کلینی در کافی ج۲، ص۵۸۵، ح۲۴، عن أبن أبی یعفور عن الصادق علیه السلام أنّه کان یقول:«اللهم أملأ قلبی حبّا و خشیه منک، و تصدیقا و إیمانا و فرقا منک (بک)، و شوقا إلیک یا ذا الجلال و الإکرام» و هم‌چنین به فقراتی از دعای ابو حمزه ثمالی مانند «اللهم إنی أسألک أن تملأ قلبی حبّا لک و خشیه منک، و تصدیقا بکتابک و إیمانا و فرقا منک و شوقا إلیک یا ذا الجلال و الإکرام» و به مناجات شعبانیه «إلهی هب لی کمال الإنقطاع إلیک و أنر أبصار قلوبنا بضیاء نظرها إلیک حتّى تخرق أبصار القلوب حجب النّور فتصل إلى معدن العظمه و تصیر أرواحنا معلّقه بعزّ قدسک» می‌توان اشاره کرد.»

۳- نجم الدین رازی، مرصاد العباد، ص ۳۱۰٫

۴- کافی، ج‏۲، ص۱۸۲٫ تعابیر دیگری هم در روایات منقول از اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام وارد شده است. مانند: «إِنَّ لِلَّهِ سَبْعینَ ألْفَ حِجابٍ مِنْ نورٍ وَ ظُلْمَهٍ»؛ یعنی برای خداوند در نفس و قلب سالک هفتاد هزار حجاب نورانی و ظلمانی وجود دارد. ر.ک: فیض کاشانی، وافی، ج۵، ص ۶۱۴؛محمدتقی مجلسی، روضه المتقین، ج۲، ص۶؛ بحارالانوار، ج۷۳، ص ۳۱٫ صدوق، توحید ص ۲۷۳، در حدیث سوم آمده است: « شخصی از امیرالمؤمنین درباره «حُجُب» سؤال نمود، حضرت در پاسخ او فرمود : حجاب اوّل خود، هفت حجاب است؛ حجاب دوّم هفتاد حجاب است و بر هر کدام هفتاد هزارفرشته حاجب است و حجاب های مختلفی چون سرادقات جلال و سرادقات کبریا و سرادقات جبروت است؛ پس از آن ها نور ابیض و پس از آن، سرادق وحدانیت و پس از آن، حجاب اعلی است.» سپس حضرت، مسیر برخی از این حجاب ها را نزدیک به پنج میلیارد سال بیان فرموده اند.

۵- صحیفه امام خمینی، ج ۱۹، ص ۱۳۴٫

۶- منسوب به امام صادق علیه السلام مصباح الشریعه، ص۱۶؛ بحارالانوار، ج۱، ص ۲۲۴٫

۷- کافی، ج۴، ص ۵۸۸٫

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، مقدمه– از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31787