13 ژوئن, 2017

کد مطلب : 17275

کتاب المراقبات

شب قدر

بیانات میرزا جواد آقا ملکی تبریزی در خصوص شب قدر : مراتب شب قدر، آمادگى براى اين شب و دعا براى توفيق در آن‏، انتخاب عمل براى اين شب، تفكر و ياد خدا، توسل به نگهبان اين شب‏، روشى براى ايجاد رقت قلب‏، بستن وسوسه ‏هاى شيطان، تفاوت قضاوت در مورد عمل خود و ديگران‏.

شب قدر

از امور مهم در ماه رمضان شب قدر است. شبى که از هزار ماه بهتر مى‏ باشد. روایاتى داریم مبنى بر این که از هزار ماه جهاد بهتر، و از سلطنت هزار ماه بهتر، و عبادت آن بهتر از عبادت هزار ماه مى ‏باشد. و خلاصه، شب شریفى است که روزى بندگان، اجل هاى آنان و سایر امور مردم از خوب و بد در آن مقدّر مى‏ گردد. شبى که قرآن در آن نازل شد.

شبى که به نص قرآن مبارک است. در روایات اهل بیت آمده است:

«فرشتگان در شب قدر فرود آمده و در زمین پخش مى‏ شوند، بر مجالس مؤمنین گذشته، بر آنان سلام مى ‏کنند و براى دعاهاى آنها «آمین» مى‏ گویند، تا آنگاه که سپیده دم طلوع کند.» و «در این شب دعاى کسى رد نمى‏ شود مگر دعاى عاق والدین، قطع کننده رحم نزدیک، کسى که شراب بنوشد و کسى که دشمنى مؤمنى در دلش باشد.» در «اقبال» از «کنز المواقیت» از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم روایت شده است که فرمودند: «موسى عرض کرد: خداى من نزدیک شدن به تو را خواهانم، فرمود: نزدیکى من از آن کسى است که شب قدر بیدار شود.

عرض کرد: خداى من رحمت تو را مى‏ خواهم، فرمود: رحمت من از آن کسى است که در شب قدر به فقیرها رحم کند، عرض کرد: خداى من جواز عبور از صراط را خواهانم، فرمود: آن براى کسى است که در شب قدر صدقه‏ اى بدهد، عرض کرد: خداى من از درختان بهشتى مى‏ خواهم، فرمود: این مال کسى است که در شب قدر سبحان اللّه بگوید، عرض کرد: خداى من رضایت تو را مى‏ خواهم، فرمود: رضایت من از آن کسى است که دو رکعت نماز در شب قدر بخواند.» و از همین کتاب از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم روایت شده است که فرمودند: «درهاى آسمان‏ها در شب قدر باز مى‏ شود. بنابراین بنده ‏اى در آن نماز نمى‏ خواند، مگر این که خداوند متعال در مقابل هر سجده ‏اى درختى در بهشت براى او مى‏ نویسد که اگر سواره، صد سال در سایه آن حرکت کند به انتهاى سایه ‏اش نمى ‏رسد، و در مقابل هر رکعت خانه ‏اى از در و یاقوت و زبرجد و مروارید، و در مقابل هر آیه ‏اى تاجى از تاج هاى بهشت، و در مقابل هر «سبحان اللّه گفتن» پرنده‏ اى از پرندگان بهشت، و در مقابل هر نشستن درجه ‏اى از درجات بهشت، و در مقابل هر تشهدى بالا خانه ‏اى از بالا خانه ‏هاى بهشت، و در مقابل هر سلام دادن، لباسى از لباسهاى بهشت براى او مى‏ نویسد. و آنگاه که سپیده صبح بدمد، خداوند از دختران پستان برآمده مأنوس، و کنیزان خوش اخلاق و خدمتکارانى جاویدان، و بهترین پرندگان، و بوهاى خوش، و نعمتهاى خوب و تحفه‏ ها و هدایا و خلعتها و کرامتها، و آنچه نفس میل دارد و دیدگان از آن لذت مى ‏برد به او عنایت مى ‏فرماید، و شما در آن جاوید هستید».

مراتب شب قدر

از بعضى از روایات بر مى ‏آید که شب قدر مراتبى دارد. و شب قدرى که در قرآن آمده است، شب قدرى است که آخرین مراحل مشیت الهى در آن صورت گرفته و پس از آن تغییر و تبدیلى انجام نمى‏ شود. و نیز از بعضى روایات برمى ‏آید که شب نیمه شعبان و نوزدهم و بیست و یکم و بیست و سوم ماه رمضان از شبهاى قدر بوده و شب آخر برترین آنهاست که شب «جهنّى» نامیده مى‏ شود. و همین شب است که مقدرات در آن، تغییر نمى‏کند. و باحتمال قوى شب بیست و هفتم ماه رمضان نیز از شبهاى قدر است. و کسى که مى‏ خواهد احتیاط کند باید در تمام این پنج شب اعمال شب قدر را انجام دهد. و چون این قول از لحاظ مضمون و سند برتر از دیگر اقوال بود، بهمین جهت سایر اقوال را ذکر نکردیم.

آمادگى براى این شب و دعا براى توفیق در آن‏

سزاوار است کسى که دین و نص روشن قرآن و روایات پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و آل معصوم او علیهم السّلام را قبول دارد، تمام سعى خود را جهت آمادگى براى اعمال این شب بکار گیرد. از کارهایى که در طول سال مى ‏تواند انجام دهد، دعا جهت توفیق در این شب مى‏ باشد و این که بتواند در این شب، محبوبترین و پسندیده ‏ترین کارها نزد خدا را انجام داده و خداوند این شب را براى او بهتر از هزار ماه قرار داده، و اعمال این شب را باین شکل از او قبول نموده و آن را با بالاترین درجات براى او ثبت، و تا روز دیدار او آن را بپروراند، در این شب، نام او را در گروه مقرّبین نوشته، و شناخت، محبت، نزدیکى، پناه، رضایت و خیر خود همراه با عافیتش را نصیب او گردانیده، و بگونه ‏اى از او راضى شود که خشمى بعد از آن نبوده، و پیامبر و امام بخصوص امام زمانش علیه السّلام از او راضى شده، و او را با آنان در مجلس «صدق»، نزد سلطان مقتدر جاى داده و در بذل تمام توانایى براى فرمانبردارى و بدست آوردن رضایتش، او را موفق، و عاقبت او را نزدیکى و رضایتش قرار دهد.

از کارهایى که مى ‏تواند بوسیله آن تمام سعى خود را در این شب بکار گیرد، این است که در طول سال براى این شب آماده شده و مقدمات عبادت را فراهم نماید. مثلا مکان و لباس مناسب و عطر و صدقه ‏اى را تهیه و مضامین لطیفى را براى مناجات با پروردگار و کلمات برانگیزنده ‏اى را در خطاب آقایان و نگهبانان و حامیانش انتخاب کند. و میهمانان مخصوصى را که مناسب با این شب مى‏ باشند، و چند فقیر را براى صدقه دادن در نظر بگیرد.

گمان مى‏ کنم اگر یکى از سلاطین دنیا کسى را در روز مخصوص به میهمانى دعوت نموده و شخص بزرگى را دنبال او بفرستد، و آنگونه که خداوند با تو رفتار کرده است او نیز در دعوت خود با او مهربانى کرده و در مقابل حضور او در آن مجلس – که اعیان و اشراف و پادشاهان حضور دارند – و رعایت آداب آن، به او وعده اعطاى خلعتهاى گرانبها و املاک پر ارزش و وسیع و فرمانهاى حکومت و سلطنت داده و به او بگوید هر قدر در انجام کارهاى کمى که در این مجلس باید انجام دهد، دقت کند سلطان او را از عطایا و احسان خود بیشتر بهره ‏مند مى‏ کند، از اشتیاق حضور در این مجلس قالب تهى کرده و براى آمادگى حضور در چنین مجلسى شریف و این مقام والا تمام توان خود را بکار گرفته، در طول سال این مطلب را فراموش نکرده، در تمام حالات با جدیت به آن پرداخته و خود را براى چنین روز بزرگى آماده مى‏ نماید بگونه ‏اى که اهل سعى و تلاش نمى ‏توانند اینطور عمل کنند. و باندازه ‏اى مواظب است و دقت مى‏ کند که انسان را شگفت زده مى‏ کند. و آنگونه که باید و دوست در مقابل دوست انجام مى ‏دهد ادب را رعایت مى‏ کند.

اى عاقل چگونه این دعوت را اجابت مى ‏کنى؟ سلطان سلاطین، خداى خدایان و حاکم آسمان‏ها و زمین تو را به این میهمانى دعوت نموده و براى این دعوت فرشتگان بزرگوار و پیامبران و رسولان و بهترین مردم را فرستاده و با جانشینان معصومش آن را تأکید کرده است. و آنگاه تو را با فرشتگان دعوت کننده بزرگ داشته است، هر شبى با دعوتهایى مخصوص و لطفها و کرامتهایى عالى. در مقابل اخلاص یک شب تو نعمتهاى جاویدى به تو وعده داده است که نه چشمى مانند آن دیده و نه گوشى شنیده و نه در دل انسانى خطور کرده است. نور، زیبایى، سرور، سلطنت، دارایى، و شادمانیى را به تو وعده داده که عقل تو حتى از تصور گوشه‏ اى از آن عاجز، و اندیشه‏ ات در آن سرگردان است. نزدیکى، پناه و شادمانى دیدار خود را به تو وعده داده است که عقل انسان‏ها و فهم علما و اندیشه حکما از درک آن ناتوان است.

برادرم آیا بخاطر آمادگى براى این مجلس، باندازه ‏اى که شایسته است تلاش نموده و از رستگاران خواهى شد یا با غفلت خود این فرصت را از دست داده و از جمله ورشکستگان خواهى بود؟ یقین داشته باش اگر از این کرامت غفلت کرده و با کوتاهى خود آن را از بین ببرى و در روز قیامت آنچه را که دیگران با سعى کامل به آن رسیده‏ اند ببینى، به حسرتى دچار مى ‏شوى که آتش جهنم و عذاب دردناک در مقابل آن کوچک است. و بهمین جهت در آن روز با ورشکستگان پشیمان صدا مى‏ زنى: «افسوس که جانب خدا را رعایت ننموده و در حق خود ظلم و تفریط نمودم و وعده‏ هاى خدا را مسخره کردم.» در حالى که پشیمانى سودى نداشته و درهاى توبه و جبران بسته و آثار اعمال و نتایج آن آشکار شده است.

بنابراین قبل از این که بخاطر کوتاهى و از بین بردن فرصتها ملامت شوى خود را سرزنش کن. و قبل از این که به تو بگویند: چرا کرامت پروردگار جهانیان را کوچک شمردى؟ خود، این مطلب را در نظر بگیر. و خود و سرمایه ‏ات را حسابرسى کن، قبل از این که به حساب تو رسیدگى شده و بجاى کرامت و سلطنت، به خوارى و پستى برسى.

سرمایه ‏اى که اگر باقى مى ‏ماند به بالاترین سودهاى تجارت در روزهاى سختى و نیاز مى ‏رسیدى. سزاوار است وقتى که شب قدر نزدیک مى ‏شود شوق او به رسیدن به کرامتهایى که در این شب براى او مهیا شده است افزون گردیده، کرامت مقام بالا و مجلس حضور پروردگار جهانیان و تقدیس خداوند آسمان‏ها و زمین، و اعمالى را که با حال و اخلاص و حضور و رقّت و صفاى او و رضایت مولایش مناسبتر است، براى شبش انتخاب کرده و در این مورد از خداى متعال کمک گرفته و از خلفاى او – درود خدا بر آنان – یارى بجوید.

انتخاب عمل براى این شب، تفکر و یاد خدا

اگر فهمید چه عملى مناسبتر است که به همان عمل مى ‏کند. و اگر تردید پیدا کرد، باید استخاره کند. بعد از تعیین وقت ذکر، وقت مناسبى را که در آن خواب‏ آلود یا سیر یا گرسنه نبوده و موانع دیگرى نیز نداشته باشد، باید براى تفکر معین کند. نیز باید تمام سعى خود را بکار گیرد که در شبش چیزى، حتى امور مباح، او را از یاد خدا باز نداشته و در نمازها و مناجاتش به غیر آن حتى مستحبات فکر نکند. زیرا کسى که مثلا در نماز به ساختن مسجد و آب کشیدن آن یا صدقه دادن فکر کند غافل است. حتى در حال ایستادن نماز در یاد اجزاى آن بودن غفلت است. و باید در هنگام عمل فقط سعى کند که قلب او از حقیقت کارهایى که انجام مى دهد و ذکرهایى که مى‏ گوید غافل نباشد.

و براى این که براحتى به این مطلب برسد، مى ‏تواند قبل از انجام عمل مختصرى درباره آن فکر کند و آنگاه عمل را انجام دهد. و اگر هنگام قرائت و ذکر از آن غافل شد باید آن را تکرار کند. مثلا وقتى مى‏ خواهد رو به قبله بایستد، مى ‏تواند اجمالا درباره معناى رو به قلبه نمودن بیندیشد. و هنگامى که مى‏ خواهد بایستد ابتدا درباره حقیقت آن که همان ایستادن براى اداى حق بندگى است اندیشیده و فکر کند که ایستادن بر روى دو پا اشاره به ترس و امید بخاطر پذیرفته شدن عبادت یا عدم آن است. و بهمین ترتیب…، حتى قرائت و ذکرهاى نماز. مثلا قبل از گفتن «بسم اللّه الرحمن الرحیم» معناى آن را اجمالا در نظر آورده و آنگاه آن را بگوید. و اگر در اثناى قرائت آیه‏اى غفلتى براى او پیش آمد باید آن آیه را تکرار کند.

توسل به نگهبان این شب‏

بر چنین عمل کننده‏ اى لازم است در اول شب خیلى به نگهبان آن شب که از معصومین علیهم السّلام است، توسل جسته و او را شفیع خود قرار دهد. و در این هنگام توفیق در اعمال و احوال را که به آن احتیاج دارد ذکر نموده و تلاش کند با الفاظى که براى درخواست ترحم و شفاعت مى ‏گوید، رحمت و رقت را جلب کرده و مهربانى و کرامت را برانگیخته و ابرهاى جود و کرم و بخشش را بباراند. و با دست آنان عقل و نفس و قلب و صفات و اعمال و تمام وجودش را به مولایش تفویض و واگذار نموده، و در طول شب نیز مواظب باشد کارى مخالف با تفویض، انجام ندهد، و اگر بتواند حتى تفویض خود را نیز واگذار کند، قطعا رستگار شده است.

ولى خیلى اتفاق مى‏ افتد که انسان مراقب نبودن و بى ‏مبالاتى را با تفویض اشتباه کرده، آن پلید او را فریب داده و با نادانى او را هلاک مى‏ کند. بنابراین تا زمانى که با علوم الهى بخوبى نفهمیده که به تفویض رسیده است، نباید مطمئن شود و براى اطمینان باید ببیند که حال و مرادش در آنچه که تفویض نموده با یکدیگر موافق هستند یا نه. زیرا یکى از علامات صحت تفویض قبول آن، و یکى از علامات قبول نیز این است که خداوند متعال، امورى را که بنده به او تفویض نموده است، بخوبى و بالاتر از آرزوى بنده سرپرستى کند.

روشى براى ایجاد رقت قلب‏

از کارهایى که باعث برانگیختن رقت و بوجود آمدن گریه و ترسى که از جهت بزرگى خداست مى‏ شود، مى‏توان از بستن دست به گردن، پوشیدن لباس مویین، ریختن خاک بر سر، به خاک افتادن، گذاشتن صورت بر خاک گذاشت، سر بر دیوار، راه رفتن و ایستادن، فریاد زدن و ساکت شدن، در خاک غلت خوردن، و خود را در روز قیامت فرض کردن و آنگاه با آنچه درباره ملامت مجرمین وارد شده است، خود را ملامت کردن، نام برد. و سپس به سمت راست خود نگاه کرده و درباره وضع و حال «اصحاب یمین» و شکل و لباس آنها فکر کند، آنگاه به سمت چپ نگاه کرده و خود را یکى از «اصحاب شمال» فرض نموده و روى سیاه، چشم کبود، دستان بسته آنها، همنشینى آنان با شیاطین، پوشیدن لباسهاى مسى گداخته و لباسهاى آتشین و حضور تمامى فرشتگان عذاب را در حالى که منتظر فرمان پروردگارشان هستند در نظر آورد. آنگاه از صدور این خطاب: «او را بگیرید، در غل و زنجیر کشیده آنگاه به دوزخ افکنید. آنگاه با زنجیرى که طولش هفتاد ذراع است در کشید.» حذر کند.

سپس صدا بزند: «اى مهربان ترین مهربانان اى یاور کسانى که یارى مى‏ خواهند رحمت گسترده ‏ات کجاست؟ کجاست عطایاى فراوانت؟ کجاست فضل بزرگت؟ کجاست منت زیادت؟ کرم تو کجاست؟ اى کریم آنگاه گریه کرده و بردبارى و کرم بزرگ و فضل و احسان قدیم و عفو و آمرزش عمومى او را در خاطر آورد. اگر در این حال شیطان پلید سراغ او آمده و بخواهد او را از رحمت پروردگارش مأیوس گردانیده و به او بگوید: تو با این گناهان و عیوب اهل رحمت خدا و نگاه لطف او نیستى، زیرا فرموده است: «رحمت خود را براى متقین نوشته ‏ام.» و تو با تقوا نیستى، نباید سخن او را قبول کند. حتى جواب او را نگفته و در جواب او با خداى خود مناجات نموده و بیشتر اظهار امیدوارى نموده و بگوید: از کرم تو دور است که از مانند من که محتاج عفو و کرم تو بوده و با اولیائت به درگاهت توسل جسته ‏ام روى گردانده و بر چشم گریان و قلب خاشع و بدن خوار و متواضع من ترحم ننمایى».

آنگاه امیدوارى خود را بیشتر و آرزوهاى خود را گسترده کرده و هر مقام عالیى را که در شناخت و محبت، نزدیکى و منزلت، و عمل و تقوى، تصور مى‏ شود، خواسته و بسیار بگوید: «اى کسى که هر چه بخواهد انجام مى‏ دهد ولى دیگران نمى‏ توانند این کار را انجام دهند اى کسى که هیچکدام از عطایاى بزرگ و کرامتهاى بزرگ و زیبا در نظر او بزرگ نیست اى کسى که احسان، چیزى از او کم نکرده و محروم نمودن چیزى بر دارایى او اضافه نمى‏ کند».

آنگاه براى تأکید این سخنان بگوید: «خداى من اگر من سزاوار چیزهایى که از تو درخواست نمودم نیستم کرم تو شایسته آن و بیش از آن است. خداى من شناختى که به من بخشیدى حکم مى ‏کند که چیزهاى بزرگ از تو بخواهم، زیرا آنچه که به اولیایت بخشیدى، بخاطر شایستگى آنان نبود، مگر این که از فضلت این شایستگى را به آنان بخشیدى، زیرا خیر جز از جانب تو نیست. بنابراین، آن شایستگى را که از فضلت به آنان عنایت فرمودى به من نیز عطا فرما، تا شایسته اجابت آنچه از تو خواستم گردم.

خداى من غیر از من کسانى را براى عذاب کردن مى‏ یابى، از قبیل دشمنان اولیایت و ستیزه‏ گران با حضرت جلالت. ولى من کسى را غیر از تو نمى‏ یابم که به من اعطا نماید. آیا با این وجود باز هم از کرم تو بى ‏بهره مى ‏مانم تو به عذاب و منع من از رحمت خود احتیاجى ندارى ولى من نیازمند عفو و کرم تو مى ‏باشم.

خداى من تو کسى هستى که از عملت سؤال نمى‏ شوى، و در قلمرو تو کسى با تو نزاع نکرده، و کسى به کار تو اعتراض نمى‏ کند. تو تواناى بخشنده ‏اى که توانایى تو حد، و بخشش تو پایانى ندارد. پس من را با قدرتت شایسته گردان و با بخششت بر من ببخش، اى بخشنده ‏ترین بخشندگان خداى من دشمن تو و دشمن من آمده است تا مرا از دعاى تو محروم نموده و از رحمت گسترده ‏ات محروم نماید. ولى با فضل تو به سخنان او پشت کرده و با دستورات او مخالفت کردم. پس مرا در مقابل او با صادق گردانیدن امید و آرزویم به خودت، یارى فرما. خداى من با شناخت کمى که نسبت به مقدار بخشش و کرم و غنا و قدرت تو دارم، یقین ندارم که کسى از بندگانت را از عفو و فضل خود محروم نمایى حتى کفار را، مگر دشمنان اولیایت که آنان را مورد ظلم و اذیت قرار دادند. و عقیده من درباره عذاب کفارى که چنین نباشند، فقط بخاطر تعبد به آنچه در کتاب تو آمده و فرمایش پیامبرت مى‏ باشد که به کفار وعده مجازات دادى و عقل من – همان چیزى که با اعطاى آن، بر من منت گذاشتى – لازم نمى‏ بیند که ذره ‏اى آنان را عذاب کرده و به وعده‏ هایت در مورد عذاب آنان عمل نمایى. و بحکم عقل، وفا نکردن به وعده عذاب را، نقصى در صفات پاکت نمى ‏دانم و در مورد هیچ چیز از عذابت یقین ندارم، مگر این که از باب تعبد باشد. خداى من این گونه درباره کفار و منکرین مى‏ اندیشم، پس عقیده من درباره کسى که به تو ایمان آورده چه خواهد بود؟ کسى که دوست دارد از تو فرمانبردارى نموده، آرزوى فضل تو را داشته، خواستار نزدیکى به تو، و از کرم تو امیدوار مطالب مهم و بزرگ است، گرچه گناه کار بوده و از دستورات تو سرپیچى کرده باشد.

خداى من از بنده گناه و از آقا گذشت و کرم است، بخصوص اگر خیلى با گذشت باشد. خداى من این حکم عقلى که عرض کردم در اوقات معمولى است ولى این اوقات خاص که آن را براى کرم خود ایجاد، با آن بر بندگانت منت گذاشته، بندگان گناهکارت را به گذشت و آمرزش خود، و درخواست کنندگان را به اجابت و عطا فرا خوانده و درهاى کرم و بخشش خود را در آن گشوده، عقلهاى ما بجز عقل و کرم و تبدیل گناهان به خوبیها و اجابت دعاها و اعطاى درخواستها و کرامتهاى بزرگ، متوقع چیز دیگرى نیست. و این گمان ما به تو و کرم تو مى‏ باشد، و خود بهتر مى‏ دانى که پیامبرت براى ما بیان نموده است که با کسى که به تو خوش گمان باشد چه رفتارى دارى.»

سایر اعمال شب قدر

[۱ -] نمازى در شب قدر وارد شده که در آن یک بار حمد و هفت بار«قل هو اللّه احد»خوانده مى‏شود و بعد از پایان نماز هفتاد بار ذکر «استغفر اللّه و اتوب إلیه» گفته مى‏ شود و سپس حوائج از خدا خواسته مى‏ شود.

[۲ -] صد رکعت نماز و خواندن دعاهایى که در بین آن وارد شده از مهمترین امور مهم است. زیرا مضامین آن برآمده از سینه امامان دین مى‏ باشد که عالمان به خداوند هستند. در این ادعیه علوم گرانبهایى است که بجز پیامبران و جانشینان آنان کسى از آن آگاه نیست. دانشهایى از قبیل علم به خدا و صفات جمال و جلال و نامهاى نیک و مراتب فضل و حکمت عدل و مقتضاى کار و ادب مناجات با خداوند متعال.

لازم است در خلال خواندن این ادعیه زنده دل بوده و با توجه آن را بخواند. و اگر بتواند از آنچه مى ‏گوید، تأثیر پذیرفته و این مطلب را نیز در دعایش بخواهد، باید به او تبریک گفت. زیرا اگر این ادعیه ثواب و پاداشى از جانب خدا نداشته و فقط مضامین آن در انسان مؤثر باشد، عاقل باید روح و جان خود را براى بدست آوردن آن فدا کند. چه رسد به این که خداوند براى هر حکم و حتى هر حرفى از آن جواب و نورى آماده نموده است که جهانیان نمى ‏توانند قیمتى بر آن بگذارند.

همچنین باید درباره معنى کلماتى که مى‏ گوید تأمل نموده و آن را درک کند. و اگر این مقدار نیز نمى‏ تواند بهتر است بجاى خواندن این دعاها بر مصیبت خود و مجازات خدا بخاطر آن، گریه کرده و بگوید:

«انا للّه و انا إلیه راجعون، چه مصیبت و چه مجازات بزرگى» درباره اهل آخرت، در حدیث قدسى آمده است: «دعاى آنان در نزد خداوند بالا رفته و کلام آنان را مى‏ شنود. فرشتگان بواسطه آنان خوشحال مى‏ گردند… پروردگار باندازه ‏اى دوست دارد دعاى آنان را بشنود که مادرى فرزند را».

بنابراین اى فقیر در مورد دعایى که بدون حضور قلب مى‏ خوانى، انصاف بده. آیا دوست دارى، در حالى که خدا مى ‏بیند که زبانت او را خوانده و دلت با دنیا سخن مى‏ گوید، دعایت به خداوند برسد دنیایى که درباره آن آمده است که دشمن خدا و دوستان اوست و مى‏ خواهد با شکوفه ‏هاى این دنیاى فانى، تو را از خداوند دور نماید. آیا عاقل مى‏ تواند مصیبتى بزرگتر از این را تصور کند.

[۳ -] خواندن دعاى گشودن قرآن و قرآن را روى سر گذاشتن، باین نیت که عقل و اندیشه او با این عمل تقویت شده و با دانشهاى قرآن کامل شود و نور عقل با نور قرآن ضمیمه گردد. و سایر نیتهایى که مناسب با این عمل است.

[۴ -] زیارت امام حسین علیه السّلام با بعضى از زیارتهایى که وارد شده است.

[۵ -] خواندن سوره روم، عنکبوت و دخان در شب بیست و سوم.

[۶ -] خواندن دعاهایى که در این شبها وارد شده است، بخصوص دعایى که سید از بعضى از کتابهاى کهن نقل نموده و اول آن چنین است: «اللهم ان کان الشک فی ان لیله القدر فیها او فیما تقدمها واقع فانه فیک و فی وحدانیتک و تزکیتک الاعمال زائل، خداوندا اگر در این که شب قدر، امشب یا شبهاى پیش از آن است، شکى هست، ولى در مورد یکتایى تو و این که اعمال را پاکیزه مى‏ نمایى، شکى نیست.» و اگر توانست معنى از بین رفتن شک در خدا و یکتایى او را بفهمد، همین پاداش براى عبادت آن شب براى او کافى خواهد بود.

[۷ -] دعاى کوچکى که سید از امام سجاد علیه السّلام روایت نموده و اول آن «یا باطنا فی ظهوره» مى ‏باشد. دعایى که در یکتا دانستن خداوند کامل مى‏ باشد. و اگر وجود ائمه علیهم السّلام هیچ نفعى نداشت، مگر همین که با این گونه دعاها پرده از یکتایى خدا برداشته، و ما را از این مطالب آگاه نمودند، لازم بود مؤمن تمام وجودش را فداى این عمل آنان نماید. و حتى فدا کردن تمام وجود خود را ناچیز شمرده و خود را ناتوان از اداى شکر نعمتهاى آنان ببیند.

[۸ -] ساعتى از شب را مخصوص مراقبت قرار داده، و در آن ساعت علم پروردگارش را به بدحالى او و قدرتش را بر نجات دادن او، و فضل و بخشش و کرم او را در نظر گرفته و سپس با امیدوارى، بر در بخشش و کرم او چشم دوخته و در انتظار رحمت و بخشش او باشد.

بستن وسوسه ‏هاى شیطان‏

اگر مراقب به آنچه گفتیم عمل کرد که خوشا بحالش، و اگر عمل نکرد مبادا شیطان او را وسوسه کرده و بگوید: تو آنگونه که شایسته توست عمل را انجام نمى ‏دهى، بنابراین، این کار اندک نیز فایده ‏اى نداشته و نبودش بهتر از وجودش مى‏ باشد. زیرا اگر به این نداى شیطان گوش دهد او را از سایر اعمال نیز باز داشته و او را با غفلت هلاک مى ‏نماید. ولى اگر همان عمل را که قصد دارد، انجام بدهد گرچه عمل کمى نیز باشد، ممکن است نور این عمل کم، نور دیگرى را براى عمل بوجود آورده و او را موفق به انجام عمل دیگرى گردانده و آنگاه در تمام اعمال موفق باشد.

خلاصه شیطان هیچ قصدى ندارد، مگر این که انسان را از خدمت نمودن و عبادت مولایش باز دارد بنا بر این اگر از او فرمانبردارى نماید در دل او تاریکیى بوجود مى ‏آید که سبب قطع یارى او گردیده و موجب مى‏ شود تا عبادت دیگرى را نیز ترک کند تا جایى که یارى خداوند کاملا قطع شده و به هلاکت جاوید دچار شود. مگر این که عنایت خدا شامل حالش شده و از فرمانبردارى شیطان دست بردارد، دلش با مخالفت با او روشن شده و آنگاه به توفیق کاملى برسد.

سالک نباید هیچ عمل خیرى را گرچه بسیار کوچک باشد، کم شمرده و بخاطر کم بودن آن را ترک نماید که زیان خواهد دید. و هیچ عمل خیرى را نیز نباید بزرگ ببیند، چون گرفتار عجب مى‏ گردد. نیز اگر نمى‏ تواند آن را انجام بدهد بمقدارى که مى ‏تواند آن را انجام داده و بعد از انجام، آن را در مقابل خدا کوچک ببیند. زیرا بنده هر عملى را که انجام بدهد و آن را کوچک بداند، خداوند آن را بزرگ دانسته و شاید همین مطلب باعث شود که خداوند متعال آن را قبول کند. و هنگامى که عملى قبول شد کمى آن اهمیتى نخواهد داشت. چون اگر خداوند عملى را از بنده ‏اش قبول نماید، گرچه کم باشد، پاداش زیادى به او خواهد داد. و اگر آن را قبول نکند، فایده‏ اى براى او نخواهد داشت، گرچه زیاد باشد. زیرا خداوند عمل کم آدم را قبول و اعمال زیاد ابلیس را رد نمود.

بنابراین بنده نباید هیچ عملى را بزرگ ببیند. گرچه عبادت جن و انس باشد. زیرا این عجب است و عجب انسان به عملش، ثواب آن را از بین مى ‏برد. بلکه نور آن را به تاریکى تبدیل مى‏ کند. و نیز نباید عمل کم را کوچک بداند، زیرا ممکن است قبول شده و تبدیل به عمل بزرگى شود.

تفاوت قضاوت در مورد عمل خود و دیگران‏

آنچه درباره دقت در مراتب اخلاص و صدق در آن گفتیم فقط در مورد عمل خود انسان است تا از خود قانع نشود مگر به خالص صادقانه و غیر خالص را مانند معدوم بداند بلکه آن را گناه بشمار آورده ولى نباید این گونه اعمال را از دیگران، مانند معدوم یا گناه بحساب آورد. زیرا اگر اعمال دیگران را بخواهد این گونه بداند، نه تنها فایده ‏اى نداشته بلکه باعث ترک عمل و بستن در صلاح و خیر مى‏ گردد.

بنابراین نباید با این ملاک با دیگران برخورد کند. بلکه باید با بندگان خدا به ملاک ظاهر عملشان، و حتى بالاتر، با ترازوى فضل خداوند، برخورد نموده، و گمان کند که اعمال ناقص و مخلوط مردم بهتر بوده و مورد قبول خداوند است. و امیدوار باشد که از فضل خدا و قبول او محروم نمى‏ شوند، گرچه اعمال آنها ناقص و ناخالص باشد. و بعید نشمرد که خداوند دعاى بندگانش را فقط بخاطر شکل دعا قبول کند.

– گرچه این دعا جز جنبانیدن زبان چیزى نباشد – و با عفو عالى خود با آنان معامله کند. و مبادا انسان کسى را از رحمت خدا مأیوس نموده یا باعث شود اعمال را بجا نیاورد، گرچه عمل او مخلوط با تیرگى باشد.

شاید اگر همین شکل عمل ترک نشود گاهى اوقات با بعضى از عنایات الهى همراه باشد و باعث ایجاد روح و حقیقتى در آن عمل شود و در روشن شدن قلب مؤثر باشد، بگونه ‏اى که بکلى عمل او عوض شود و بیشتر یا همه اعمال او با حضور قلب بوده و آنگاه همراه با رستگاران، رستگار گردد. و خلاصه اگر فردى لوطى در مستى بگوید: «یا اللّه» گمان نمى‏ کنم خداوند او را رد نموده و او را اجابت نکند.

منبع : کتاب المراقبات میرزا جواد آقا ملکی تبریزی

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=17275