برشی از کتاب اخلاق اهل بیتی

ضرورت سلامتی جسمی در سلوک

کسی که می‌خواهد عبادت خدا را انجام بدهد، حتماً رعایت حفظ صحه و سلامتی مرکبِ بدن را داشته باشد.

ضرورت سلامتی جسمی در سلوک

امام سجاد در دعای مکارم الاخلاق می فرماید: «وَ ارْزُقْنِی صِحَّهً فِی عِبَادَهٍ؛ خدایا! تندرستى همراه با عبادت روزیم فرما.»{۱}

کسی که می‌خواهد عبادت خدا را انجام بدهد، حتماً رعایت حفظ صحه و سلامتی مرکبِ بدن را داشته باشد. در زمان سابق، آموزش طب قدیم و سنتی در حوزه‌های علمیه رایج بود. طلاب علوم دینی در کنار سایر دروس، بایدها و نبایدهای بهداشت و سلامتی را نیز یاد می‌گرفتند و این کار بسیار لازم و ضروری بود و فعلاً هم لازم است.

طلاب و دانشجویانی که دوران مجردی را می‌گذرانند، معمولاً برنامه غذایی‌شان با برنامه‌ تغذیه منزلشان فرق می‌کند. همین تفاوت برنامه‌های تغذیه، باعث می‌شود که تغییر و تغیّراتی در مسئلۀ حفظ الصحه و بهداشت بدن آنان به وجود بیاید. به همین‌جهت می‌بینیم که بعضی طلاب و دانشجویان، گرفتار بیماری معده و دیگر امراض می‌شوند؛ لذا مسئلۀ حفظ الصحه و رعایت بهداشت بدن مانند عبادات، یک امر واجب و لازم است.

یکی از مواردی که در مسئلۀ حفظ الصحه و رعایت بهداشت بدن اهمیت خود را نشان می‌دهد، مسئلۀ روزه ماه مبارک رمضان است. افراد باید خیلی مراعات کنند تا مریضی و عوارضی در این ماه پیش نیاید و بر اثر آن، توفیق ادامه روزه از ما سلب نشود. روزه ماه مبارک رمضان خیلی مهم است و به دلیل همین اهمیت، مسافرت کردن تا قبل از شب‌های قدر مکروه است.{۲}

شاید مراد آن است که بتوانیم تمام روزهای ماه مبارک رمضان را روزه بگیریم و خودمان را به شب‌های قدر برسانیم. همین توفیق، نیاز به آن دارد که حفظ الصحه را رعایت کنیم؛ یعنی سحرها حتماً بلند شویم و غذای لازم را بخوریم. همین‌طور برنامه افطار را رعایت کنیم.

در علم اخلاق، روی «کم خوری» تأکید زیادی شده است. ما نیز این مسئله را قبول داریم، ولی باید تفاوت مزاج‌ها و استعدادها را در نظر گرفت. اگر کسی می‌خواهد کم خوری کند، باید به تدریج و آرام آرام به این کار اقدام نماید.

ما ‌منکر نیستیم و بعضی افراد را هم دیده‌ایم که این‌ها اکثر ایام سال را روزه می‌گرفتند. از جمله، شیخ بهلول رحمه الله را دیده بودم که ایشان خیلی از روزها روزه بود و هیچ ضعفی هم او را نمی‌گرفت و خیلی راحت بود. علتش آن بود که او معده و بدن خود را عادت و تمرین داده بود. شما این بدن را هرجور تمرین بدهید، همان‌طور عمل می‌کند.

ورزشکاران را حتماً دیده‌اید که در اثر تمرین، چه کارهای سختی را انجام می‌دهند؛ مثلاً وزنه‌های دویست کیلویی را به راحتی روی سر‌شان بلند می‌کنند. اگر این افراد، بدون تمرین و آمادگی جسمانی و بدون استاد و مربی به چنین کارهایی اقدام نمایند، یقیناً آسیب‌های جدی به بدنشان وارد می‌سازند.

مسائل سیر و سلوک نیز همین‌طور است. در مسئلۀ سیر باطنی و رسیدن به منازل نهایی هم، استاد لازم است که این تمرینات و دستورالعمل‌ها زیر نظر او باشد تا هم مسیر طی شود و هم ضرر و آسیبی به روح و بدن سالک وارد نشود.

اگر کسی بدون استاد و از پیش خود اقدام به سیر و سلوک نماید، ممکن است مبتلا به گناه و حرام ‌شود؛ زیرا این افراد بر اثر افراط و تفریط به چشم، گوش و سایر اعضای بدن آسیب وارد نموده و به این اعضا که در واقع امانت خداوند در نزد ماست خیانت می‌نمایند.

کم خوابی و کم گویی

علاوه بر کم خوری، کم خوابی و کم گویی نیز بسیار مهم است. به همین جهت علمای علم اخلاق، روی این سه اصل تأکید زیادی دارند، ولی در هر سه مورد، نیاز است که تفاوت‌های جسمی‌ و مزاجی افراد در نظر گرفته شود و حد اعتدال رعایت شود؛ به عنوان مثال، علمای علم اخلاق، شش ساعت خواب را در طول ۲۴ ساعت، برای افراد لازم دانسته‌اند.

اگر بدن بعضی‌ افراد نیازمند آن است که بیش از شش ساعت در۲۴ ساعت بخوابد؛ باید نیاز بدن خود را تأمین نمایند. حالا اگر بعضی افراد ‌در اثر تمرین، با کمتر از شش ساعت خوابیدن نیاز بدن‌شان تأمین می‌شود، همان مقدار بخوابند.

حفظ تعادل و در نظر گرفتن تفاوت‌های افراد، در مسئلۀ زبان هم صدق می‌کند. این‌که می‌گوییم کم‌گویی و کنترل زبان خوب است، این سؤال مطرح می‌شود که حد اعتدال کنترل زبان کجاست؟ به تعبیر دیگر، کی و تا کجا زبان را کنترل کنیم؟

جواب آن است که کنترل زبان تا آن‌جایی خوب است که آسیبی به واجبات شرعی نزند؛ مثلاً پدر و مادری که دارای فرزند هستند باید با فرزندشان زیاد حرف بزنند تا او، زبان باز نماید. آیا این درست است که پدر و مادر به خاطر مراعات کردن کم‌گویی، حق فرزندشان را تلف نمایند؟

اگر کسی وظیفۀ مهم تدریس را به عهده دارد و یا کسی که تبلیغ رفته و وظیفه‌اش تبیین مسائل دین است و همین‌طور سایر وظایفی که نیاز به صحبت و تکلم دارد، این‌ها باید به وظیفه‌شان عمل نموده و حرف بزنند. نباید به هوای کم‌گویی، در وظیفه‌شان کوتاهی نمایند.

عوارض ریاضت‌های غیر شرعی

چندی قبل، یک جوان هیجده یا بیست ساله را پیش ما آوردند که زبانش را از حرف زدن بسته بود، حتی در خانه با پدر و مادرش هم حرف نمی‌زد. این جوان چون از علمای اخلاق و عرفان شنیده بود که عزلت و کم‌گویی خوب است، صمت مطلق را اختیار کرده بود.

ما مقداری با او صحبت کردیم دیدیم که او هم شروع به صحبت کرد. بعد از این‌که صحبت‌های ما با ایشان تمام شد، با عجله از پیش ما رفت و در گوشه‌ای مشغول شد، اما معلوم نبود که چه کاری انجام می‌دهد. اضطراب بسیار شدیدی داشت.

ریاضت‌های غیر شرعی و حتی افراط در ریاضات شرعی نظیر روزه‌ و صمت مطلق و از این‌گونه موارد، عوارض زیادی دارد؛ زیرا فشارهای زیادی را بر جسم وارد می‌سازند. به همین علت بیشتر مراجع تصریح کرده‌اند که احتمال عقلایی مریضی، روزه را باطل می‌کند. به تعبیر دیگر، یک ‌وقت شما یقین دارید که بیماری شما با روزه گرفتن منافات دارد؛ مثلاً به یک پزشک مطمئن و متعهدی مراجعه کرده‌اید و ایشان بعد از معاینه و بررسی صراحتاً اعلام می‌کند که روزه برای شما ضرر دارد؛ این‌جا، همۀ مراجع گفته‌اند روزه گرفتن جایز نیست.

حتی اگر احتمال عقلایی بدهید که روزه گرفتن ضرر جسمانی بر شما وارد می‌کند، این روزه باطل است. وقتی شرع صراحتاً به ما دستوری می‌دهد، ما هم باید متابعت کنیم و پایمان را از گلیم شریعت بیرون نگذاریم.

پی نوشت:

۱-صحیفه سجادیه، دعای مکارم الاخلاق

۲-ر. ک: کلینى، کافی، ج ‏۴، ص ۱۲۶٫

منبع: کتاب اخلاق اهل‌بیتی در شرح «دعای مکارم الاخلاق»، فراز بیست و ششم: مقدمات عاقبت به‌ خیری– از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31925