برشی از کتاب چلچراغ سلوک

حقیقت ذکر و فکر و قلب

مرحوم علامه طهرانی می فرماید: « قلب را که امیر بدن است به ذکر و فکر مشغول دارد. ذکر عبارت است از یاد بودن قلب به اسماء و صفات حضرت باری تعالی شانه و فکر عبارت است از توجه و حرکت دادن قلب به آیات آفاقیه و انفسیه و تأمل و مداقه در صنع و سیر آن‌ها و قلب انسان به وسیله این دو عمل از سرچشمه ایمان سیراب می گردد. «اَلا بِذِکرِ اللّهِ تَطٌمَئِنُّ القُلوُبُ{۱}

ایشان برای اعضاء بدن به قلب مثال می‌زند چون قلب در کلیه اعضاء حالت امارت و فرماندهی دارد؛ یعنی بقیه اعضاء تابع فرماندهی قلب هستند، قلب از نظر ایمانی و پیش‌برد معنوی باید ذکر و فکر را انجام دهد، منظور ذکر لسانی نیست بلکه ذکر قلبی است؛ یعنی دل به یاد خدا باشد، البته لازم است قبل از فکر کردن نسبت به اسماء و صفات الهی یک شناختی داشته باشد تا بتواند آن‌ها را در دلش بگذراند و خدا را یاد کند؛ چون هر کدام از اسماء و صفات مانند علیم، هو، اللّه، رحیم و امثال آن که اذکار لسانی هستند، در اثر استمرار کم‌کم در قلب رسوخ می‌کنند. اگر بخواهیم قلب را متذکر کنیم باید لیستی از اسماء و صفات الهی جلوی چشممان باشد که روی آن توجه کنیم تا مسئله ذکر قلبی بدست بیاید.

جولان فکر سالک باید توجه و حرکت دادن دل در آیات آفاقی و انفسی باشد، وقتی شما قلب را متوجه کردی و مثلاً در خورشید، ماه‌ و ستاره‌ها فکر کردی و یا کتب علمی مانند السماء و العالم علامه مجلسی رحمه الله را مطالعه کردی، فکر شما به حرکت می‌افتد. این‌که انسان بخواهد فکر را فقط در یک چیز جولان بدهد، این فکر خسته می‌شود. باید این فکر تر و تازه بوده و در موضوعات مختلف تفکر داشته باشد، البته مطالعه کتاب هم به تازه شدن تفکر کمک می‌کند.

معرفت نفس از تفکر در آیات انفسی به وجود می‌آید. ما چند نوع نفس داریم: نفس نباتی، حیوانی، انسانی و ملکوتی که بررسی این‌ها تخصّص لازم دارد. آن‌هایی که در این علوم تخصص دارند، مرحله به مرحله دقیق‌تر می‌شوند. مداقه در کلام علامه یعنی دقت کردن. صنع؛ یعنی آیات مصنوع الهی و آن‌چه خداوند خلق کرده است، البته این‌جا منظور صنع بشری نیست، هر چند که آن هم به صنع الهی برمی‌گردد، ولی ظاهر جمله این است که انسان در صنع الهی و طبیعی سیر و فکر کند. قلب انسان به وسیله ذکر و فکر از سرچشمه ایمان سیراب می‌شود. ایشان برای این مطلب شاهدی از قرآن می‌آورد: اَلَا بِذِکرِ اللّهِ تَطٌمَئِنُّ القُلوُبُ{۲}؛ آگاه باشید! با یاد خدا قلب مطمئن می‌شود و نفس مطمئنه ایجاد می‌گردد.

علامه در ادامه می‌فرماید: «و پس از آن‌که به هر عضوی از اعضاء حظّ ایمانی او را عطاء نمود باید شروع به مجاهده نموده به وسیله آن نقصان اسلام و ایمان اکبرَین را تکمیل و از شک و تخمین رهایی جسته به سر حدّ یقین برساند.[اَلَّذِینَ امَنُوا وَ لَم یَلبِثُوا اِیمانَهُم بِظُلمٍ اُولئِکَ لَهُمُ الاَمنُ وَ هُم مُهتَدُونَ {۳]]

وقتی شما برای تحصیل ایمان اکبر تمام اعضای درونی و بیرونی خود را متوجه خدا کردی و به تحرّک و مجاهدت افتادی، از شبهه‌ها، شکوک و مسایل پایین‌تری که در نفس هست عبور نمودی، ان‌شاءاللّه به سرمنزل یقین و ایمان اکبر خواهی رسید.

ایشان به آیه‌ای از قرآن استشهاد می‌کند که خداوند می‌فرماید: «آنان که ایمان آورده‌اند و ایمان خود را به ظلم آغشته نکرده‌اند امنیت برای آن‌هاست و آن‌ها راه یافته‌اند.» که این همان معنای ایمان اکبر است.

«و نتیجه مجاهده آن است که در صراط مستقیم قرار گرفته، ایمن شده و از دستبرد شیاطین محفوظ خواهد ماند. [اَلَا اِنَّ اَولیَاءَ اللّهِ لَا خَوفٌ عَلَیهِم وَ لَا هُم یَحزَنُونَ {۴}]».

فواید جهاد مالی و نفسی در راه خدا این است که انسان از دستبرد وسوسه‌های شیطانی، نفسانیات و شرور محفوظ خواهد بود؛ به دلیل آن‌که برای اهل ایمان ترسی و بیمی از شیطان و غیر شیطان نخواهد بود و آن‌ها اندوهی مانند اندوه دیگران نخواهند داشت؛ همان‌طور که خداوند در قرآن این مطلب را به طور مسلّم تصریح نموده است.

ایشان خوف را به‌گونه‌ای تحلیل و تفسیر می‌کند که از آن حالت خشک بیرون می‌آید. بعضی‌ها به واسطه ترس از جهنم از هر کاری باز می‌مانند و زمین‌گیر می‌شوند که این اشتباه است.

انسان وظیفه دارد در مرگ و منازل بعد از آن یا در عذاب خدا فکر کند، آیات عذاب و داستان‌های توبه را بخواند و این خوف روز به روز زیاد شود و انسان را به خدای مهربان نزدیک کند نه این‌که خیال کند که خداوند یک هیولای ترسناک است و باید از او فاصله گرفت، البته این وضعیت برای بعضی‌ که اهل معرفت و عشق نیستند پیش می‌آید.

کسی که در راه خدا بیفتد و اهل دل شود حزن و خوفش غمِ عشق است. غم عشق الهی اصلاً کیفیتش در نفس و دل انسان به مراتب با آن خوف معمولی که دیگران دارند فرق می‌کند. اللّهم ارزقنا.

پی نوشت:

۱- لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۲- رعد(۱۳) آیه ۲۸٫

۳- انعام(۶) آیه ۸۲٫

۴- آگاه باشید (دوستان و) اولیاى خدا، نه ترسى دارند و نه غمگین می‌شوند. یونس(۱۰) آیه ۶۲٫

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش دوم: شرح تفصیلی عوالم مقدَّم بر عالم خلوص – از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31413