برشی از کتاب چلچراغ سلوک

جهاد اکبر در عرفان

وقتی در وجودت خواطر سوئی هست، باید احساس اَلَم و عذاب کنی و به این فکر بیفتی که چگونه می‌خواهی این خواطر را برطرف کنی؟ عزیز من! راه‌های ترسناکی در پیش داری. با چنین نفسانیاتی آدم چگونه می‌تواند قدم جلو بگذارد؟ اگر واقعاً انسان به خودش نیاید و از خواب غفلت بیدار نشود و مقاومت نکند، از راه سلوک بیرون می‌رود.

جهاد اکبر در عرفان

مرحوم علامه طهرانی می فرماید: «چون سالک به توفیق حضرت ربّانی موفّق به هجرت گردید و از عادات و رسوم پای درکشید، قدم در میدان جهاد اکبر می‌نهد و آن عبارت است از محاربه با جنود شیطان.»{۱}

جهاد اکبر بعد از هجرت از عادات و رسوم عرفی در بین مردم است. سید‌ بحرالعلوم رحمه الله در رساله سیر و سلوک فرموده: قدم و منزل اول، ترک عادات است. نمازی که می‌خوانید نباید به صورت عادت باشد، بلکه نماز باید مظهر تجلیّات الهی باشد که بعد از آن، تجلیّات بهتر و تازه‌تری پیش بیاید.

حضرت رسول صل الله علیه و آله و سلم فرمودند: «صَلِّ صَلَاهَ مُوَدِّعٍ{۲} نمازت را طوری بخوان که گویی آخرین نمازت می‌باشد. اگر نماز این‌گونه است بقیّه حالات و احوال ما هم باید این‌گونه باشد تا به نحو اتمّ و اکمل از آن وجود مطلق، فیض بگیریم. از نظر ایشان اگر انسان هنوز گرفتار رسوم و تعارفات عرفی باشد نمی‌تواند به جهاد اکبر وارد شود.

در جهاد اکبر باید در صحنه نبرد وارد شویم و در مقابل جنود شیطان، جنود رحمان را عَلَم کنیم و این خیلی بصیرت و زیرکی می‌خواهد. سالک باید در خودش فرو رود، مشکلات معنوی خودش را تشخیص دهد و با سعی ‌و ‌تلاش به مقامِ طهارت باطنی برسد. الهام‌هایی هست که سالک را به جنگ جنود شیطانی می‌اندازد و او باید این موارد را تشخیص دهد تا بتواند در برابر وسوسه‌های نفس و شیطان ایستادگی کند.

«زیرا در این موقع سالک در عالم طبیعت گرفتار و اسیر وَهم، غضب، شهوت و مغلوب اَهویۀ متضادّه، لجّۀ آمال و امانی او را محیط، هموم و غموم بر او مستولی و به منافیات طبع و منافرات خاطر متألّم، مخاویف عدیده را منتظر هر زاویه از کانون سینه‌اش آتشی، انواع فقر، احتیاج و اصناف آلام و انتقام در درونش، گاهی در کشاکش اهل و عیال و زمانی در خوف تلف مال و منال، گاه جاه می‌خواهد و نمی‌رسد و گاه منصب می‌جوید و نمی‌یابد. خار حسد، غضب، کبر و اَمَل او را دامن‌گیر.»

اهویۀ جمع هواست؛ یعنی هوای نفس تضاد دارد. شما باید این تضاد را از بین ببری و آن را در مسلک واحد الهی قرار دهی. آمال و اَمانی فقط یک اُمنِیه و آرزوست و هیچ چیزی در آن نیست. فرقی نمی‌کند آرزوی بلند در قسمت فضائل باشد یا رذائل. شما آرزوی نمازها و خوبی‌ها می‌کنید ولی عملش را ندارید. این به چه درد می‌خورد؟ لذا باید از این آرزوها، طمع‌ها و هواها عبور کرد و وارد میدان عمل شد.

علامه می‌فرماید: وقتی در وجودت خواطر سوئی هست، باید احساس اَلَم و عذاب کنی و به این فکر بیفتی که چگونه می‌خواهی این خواطر را برطرف کنی؟ عزیز من! راه‌های ترسناکی در پیش داری. با چنین نفسانیاتی آدم چگونه می‌تواند قدم جلو بگذارد؟ اگر واقعاً انسان به خودش نیاید و از خواب غفلت بیدار نشود و مقاومت نکند، از راه سلوک بیرون می‌رود.

«و در چنگ حَیّات، عقارب و سِباع عالم طبیعت و مادّیّت زبون و حقیر، خانۀ دلش از ظلمات وَهم تیره و تار و فزون از حدّ و شمار، از هر طرف روی گرداند سیلی روزگار خورَد و به هر جا پا نهد خاری به پایش خَلَد. این آلام و اسقام در سینه سالک انباشه است و پس از تأمّل و تدبّر به کثرت آن‌ها پی می‌برد.»

اگر انسان مجاهده کند و سرفراز بیرون بیاید، قدم‌های دیگر را می‌تواند بردارد. انسان در این عوالم و هواهای درون و با این همه عقرب و مارِ نفس و طبیعت چه کار کند؟ کسانی که چشم برزخی‌شان باز است می‌بینند شخص را که در این عوالم طبیعت غوطه‌ور شده و آن صورت واقعیش چگونه است؟ اگرچه خودش نمی‌بیند.

بعضی‌ آن‌قدر توفیق داشتند که هر روز صبح در آیینه نگاه می‌کردند که ‌چگونه هستند. ما در ظاهر صورت انسان داریم، در باطن صورت ما چگونه است؟ آیا صورت انسان با باطنش تطبیق می‌کند؟ اگر توانستیم ظاهر و باطن را یکی کنیم، انسان کامل می‌شویم. اگر ما تأمّل، اندیشه و فکر را کنار بگذاریم، نخواهیم فهمید که در چه حالی هستیم و چه اوضاعی در درون داریم.

پی نوشت:

۱- لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب

۲- کافی، ج‏۸، ص ۲۰۴٫

منبع: کتاب چلچراغ سلوک در شرح رساله «لب اللباب در سیر و سلوک اولی الالباب»، بخش دوم: شرح تفصیلی عوالم مقدَّم بر عالم خلوص – از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31415