برشی از کتاب اخلاق اهل بیتی

برخی صفات حمیده لازم برای سالک

باید این نکته اخلاقی، الگوی رفتار زن و شوهر، دوست و رفیق و ... باشد که اگر خواسته و ناخواسته از یک طرف رفتار ناپسند صورت گرفت، دیگری مقابله به مثل نکند و با رفتار حسنه، عناد و دشمنی را تبدیل به صفا و صمیمیت نماید.

برخی صفات حمیده لازم برای سالک

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ سَدِّدْنِی لِأَنْ أُعَارِضَ مَنْ غَشَّنِی بِالنُّصْحِ، وَ أَجْزِی مَنْ هَجَرَنِی بِالْبِرِّ، وَ أُثِیبَ‏ مَنْ‏ حَرَمَنِی‏ بِالْبَذْلِ‏، وَ أُکَافِی مَنْ قَطَعَنِی بِالصِّلَهِ، وَ أُخَالِفَ مَنِ اغْتَابَنِی إِلَى حُسْنِ الذِّکْرِ، وَ أَنْ أَشْکُرَ الْحَسَنَهَ، وَ أُغْضِی عَنِ السَّیئَهِ؛{۱} بار خدایا! درود بر‌ محمد ‌و‌ خاندان وى، ‌و‌ مرا توفیق بخش تا‌ با‌ ‌آن کس که‌ با‌ من‌ دغلى مى کند به‌ اندرز مواجهه کنم ‌و‌ کسى که‌ از‌ من‌ دورى مى گزیند با‌ وى به‌ نیکویى بپردازم ‌و‌ ‌آن کس که‌ مرا محروم مى دارد به‌ دهش بنوازم ‌و‌ با‌ ‌آن کس که‌ از‌ من‌ بریده در‌ پیوندم ‌و‌ ‌آن کس را‌ که‌ از‌ من‌ به‌ بدى یاد کرده به‌ نیکى یاد کنم ‌و‌ خوبى را‌ سپاس دارم ‌و‌ از‌ بدى دیده فرو دوزم.»

در دعای مکارم الاخلاق، دو نوع صفت مورد بررسی قرار گرفته است:

۱- صفات منفی که باید آن‌ها را از خود دور کنیم.

۲- صفات مثبت که باید آن‌ها را به دست آوریم.

فراز نهم و دهم درباره صفات نوع دوم، یعنی صفات مثبت است. فراز نهم کلاً درباره صفت‌های مثبت است و باید همه تلاش کنیم که این صفات را در خود پیدا کنیم.

۱٫ خوبی در مقابل بدی

«وَ سَدِّدْنِی لِأَنْ أُعَارِضَ مَنْ غَشَّنِی بِالنُّصْحِ؛ خدایا! مرا به راه صواب تأیید کن تا با کسی که فریبم داده و به من غش و خیانت نموده است با نصح و خیرخواهی مقابله نماییم.»

صفت اول این است که انسان با کسانی که با او بدرفتاری می‌کنند، چگونه برخورد کند. آیا ما بدی را با بدی پاسخ دهیم؟ روش ائمه ما چگونه بوده است؟ قرآن و اسلام به ما چه دستوری می‌دهد؟

قرآن کریم به پیامبر اسلام صل الله علیه و آله و سلم یادآور می‌شود که بدی را با نیکویی پاسخ بده: «ادْفَعْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ السَّیّئَهَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یصِفُونَ»؛ بدی را به بهترین راه و روش دفع کن (و پاسخ بدی را به نیکی ده)! ما به آن‌چه توصیف می‌کنند آگاهتریم{۲} همین راه‌کار، الگوی ائمه علیهم السلام در عمل‌کردهایشان بوده و ماجراهای زیادی در تاریخ ثبت شده است.

در احوالات امام حسن مجتبی علیه السلام آمده: روزى مردى از شام که تحت تأثیر تبلیغات بنى امیه قرار گرفته بود، در کوچه‌هاى مدینه به حضرت رسید و بدون تأمل، شروع به دشنام دادن و ناسزا گفتن به حضرت کرد. حضرت سکوت کرد تا خوب عقده هایش خالى شد،

سپس فرمود: «من فکر مى کنم تو در این شهر غریب باشى و امر بر تو مشتبه شده؛ اگر خانه نداری ما به تو خانه می‌دهیم، اگر بدهکارى من قبول مى کنم که بدهى تو را بدهم، اگر گرسنه‌اى تو را سیر مى کنم.» مرد شامی که توقع چنین عکس‌العملی را از امام مجتبی علیه السلام نداشت،

چنان مجذوب امام شد که گفت: یابن رسول الله! اگر قبل از این ملاقات به من مى گفتند، بدترین افراد زیر این آسمان کیست؟ شما و پدرت را معرفى مى کردم، ولى الان به عنوان نیک‌ترین افراد معرفى مى‌کنم{۳}

البته این نکته که تأثیر رفتار خوب با دیگران، آنان را متحول می‌سازد، در قرآن نیز یادآوری شده است: «وَلَا تَسْتَوِی الْحَسَنَهُ وَلَا السَّیئَهُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَینَکَ وَبَینَهُ عَدَاوَهٌ کَأَنَّهُ وَلِی حَمِیمٌ»؛ هرگز نیکی و بدی یکسان نیست؛ بدی را با نیکی دفع کن، ناگاه (خواهی دید) همان کس که میان تو و او دشمنی است، گویی دوستی گرم و صمیمی‌است!{۴}

باید این نکته اخلاقی، الگوی رفتار زن و شوهر، دوست و رفیق و … باشد که اگر خواسته و ناخواسته از یک طرف رفتار ناپسند صورت گرفت، دیگری مقابله به مثل نکند و با رفتار حسنه، عناد و دشمنی را تبدیل به صفا و صمیمیت نماید.

امام سجاد علیه السلام در این فقره از خداوند تقاضا می‌نماید: خدایا به من توفیق، نیرو و هدایتی بده که اگر کسی با من معارضه کرد، گول زد و فریب داد او را نصیحت و راهنمایی کنم نه این‌که بگویم دیگر به او کاری ندارم.

۲٫ نیکی در مقابل قطع ارتباط

امام سجاد علیه السلام: «وَ أَجْزِیَ مَنْ هَجَرَنِی بِالْبِرِّ؛ خدایا! مرا موفق بدار تا کسی را که از من جدا شده و ترکم گفته است را با خوبى و نیکوکارى جزا و پاداش بدهم.» اگر یک نفر به من نامهربانی کرد و با من قطع رابطه کرد، من سراغش بروم و به او احسان و نیکی کنم تا دوستی‌مان دوباره سرجایش برگردد.

۳٫ بخشش در مقابل محرومیت

«وَ أُثِیبَ‏ مَنْ‏ حَرَمَنِی‏ بِالْبَذْلِ‏؛ خدایا! موفقم بدار تا کسى که مرا محروم نموده، از بذل و بخشش برخوردار سازم.» اگر کسی مرا از آن حقوقی که داشتم محروم کرد، خدایا به من لطفی کن که من در عوض، بذل کنم؛ یعنی من به او مال بخشش کنم و هدیه بدهم.

۴٫ صله رحم در مقابل قطع ارتباط

«وَ أُکَافِیَ مَنْ قَطَعَنِی بِالصِّلَه؛ خدایا! موفقم بدار عمل کسى را که از من بریده و قطع رحم نموده، با صله و پیوند مکافات نمایم.» اگر کسی با من مقاطعه کرد و گفت من دیگر خانه تو نمی‌آیم، به من لطفی کن که من دست از او برندارم. من به زیارت او بروم و صله‌رحم انجام بدهم.

۵٫ به نیکی یاد کردن در مقابل غیبت

«وَأُخَالِفَ مَنِ اغْتَابَنِی إِلَى حُسْنِ الذِّکْرِ؛ خدایا! موفقم بدار تا کسی را که از من غیبت کرده با نیکی یاد کنم.» اگر کسی آمد و به من گفت: فلانی از تو غیبت و بدگویی کرد و آبروی تو را برد، حالا آیا من هم مثل او بیایم آبرویش را ببرم. حضرت می‌فرماید: به‌جای غیبت‌کردن و بدگویی، از او تعریف کن و نگذار که این بدگویی و غیبت گویی، ادامه پیدا کند.

۶٫ شکر گزاری در مقابل نعمت

«وَ أَنْ أَشْکُرَالْحَسَنَه؛ خدایا! موفقم بدار تا خوبی را سپاس بگذارم.» مراد از حسنه، احسان و نیکویی است. اگر یکی به شما خوبی کرد، شما باید از او تشکر و سپاس‌گزاری نمایید.

۷٫ چشم پوشی از خطا

«وَ أُغْضِیَ عَنِ السَّیِّئَه؛ خدایا! موفقم بدار تا از بدی چشم پوشی کنم.» اگر کسی به شما جسارت و بی‌ادبی کرد و باعث ناراحتی شما شد، شما موضع‌گیری نکیند و از او چشم بپوشید.

پی نوشت:

۱- صحیفه سجادیه، دعای مکارم الاخلاق

۲- مؤمنون (۲۳)، آیه ۹۶٫

۳- اربلی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، ج ۱، ص ۵۶۱٫

۴- فصلت (۴۱)، ۲۴٫

منبع: کتاب اخلاق اهل‌بیتی در شرح «دعای مکارم الاخلاق»، فراز نهم: منش نیکوکارانه در قبال رفتارهای نامناسب– از تألیفات آیت الله حاج شیخ محمدصالح کمیلی خراسانی حفظه الله

علاقه‌مندان جهت خرید و مطالعه کتاب می توانند از طریق همین لینک اقدام فرمایند.

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=31919