مطالبی پیرامون تصوف باطله و عرفان های نوظهور

نقد نفی دین و مذهب خاص توسط نعمت اللهیه

نقد نفی دین و مذهب خاص توسط نعمت اللهیه

دکتر عبداللهی در کتاب تصوف فرقه‌ای در مورد نفی دین و مذهب توسط فرقه نعمت‌اللهیه می‌نویسد: «صوفیان بر این باورند که در جهان هستی، تنها یک حقیقت حکومت دارد و آنچه هست و دیده نمی شود بیش از یک حقیقت واحد نیست. بدین روی، صوفیان مدعی محبت به حق و عشق به همان حقیقت یکتا میباشند. بنابراین به مقتضای این مشرب به آنچه در جهان وجود دارد عشق می ورزند و روش آن ها بر اساس صلح کل بوده و هست. آنان می گویند: «صوفی موحد است و موحد غیر محدود است و مذهب در حد و محدود است و صوفی رو به بی حدی است؛ پس در مذهب نیست صوفی کارآزموده ناظر به این نیست که آدمی پیرو چه مذهبی است یا صورت عبادت او چیست، زیرا به عقیده عارف، مسجد واقعی قلب صاف و پاک است و پروردگار را فقط در قلب پاک باید پرستش کرد و کعبه حقیقی کعبه دل است نه خانه سنگ و گل هدف صوفی کامل شدن است و او از این رهگذر میخواهد مظهر کمال مطلق که خداست بشود و چون کمال مطلق منبسط در همه اشیاء میباشد و هرچیزی در حد معینی مظهر کمال است عارف و صوفی همه چیزها را دوست دارد و هیچ عقیده ای را غلط و اشتباه نمیداند و اختلاف ادیان و مذاهب را اختلاف در رنگ و صورت می پندارد و جمع کل را می طلبد.»[۱]

این اندیشه صوفیه به وجوهی قابل نقد است که در پی می‌آید:

نخست آنکه اصل «حق بودن همه عقاید و مذاهب» با منطق قرآن سازگار نیست. قرآن کریم در عین تأکید بر توحید و اینکه «اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْءٍ»؛[۲] آفریننده همه چیز فقط خداست و همه موجودات وابسته به اویند، میان «حق» و «باطل» تمایز واقعی قائل است؛ «فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ»؛[۳] بعد از حق چیزی جز گمراهی و ضلالت وجود دارد؟ از نگاه قرآن، همه راه‌ها به یک حقیقت واحدِ معتبر منتهی نمی‌شوند، بلکه «إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ»؛[۴] مسلماً نزد خدا، دینِ واقعی که همه پیامبرانْ مُبلّغ آن بودند، اسلام است. و «وَمَن یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلَامِ دِینًا فَلَن یُقْبَلَ مِنْهُ»؛[۵] و هرکه جز اسلام، دینی طلب کند، هرگز از او پذیرفته نمی شود و او در آخرت از زیانکاران است. بنابراین، کثرت ادیان به معنای حقانیت همگی نیست، بلکه به معنای وقوع اختلاف و وجود هدایت و ضلالت در کنار یکدیگر است. در معارف شیعه نیز ولایت و امامت به عنوان ادامه مسیر هدایت مطرح است و نمی‌توان با نظریه «صلح کل» حق و باطل را در عرض هم نشاند.

دوم آنکه تقلیل عبادت به «قلب» و بی‌نیازی از صورت‌های شرعی مانند نماز، قبله و کعبه، با نصوص قطعی قرآن منافات دارد. قرآن در کنار توجه به باطن، به شعائر ظاهری نیز فرمان داده است: «فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»؛[۶] پس روی کن به طرف مسجد الحرام. و درباره حج می‌فرماید: «وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ»؛[۷] و خدا را حقّی ثابت و لازم بر عهده مردم است که برای ادای مناسک حج آهنگ آن خانه کنند. در فقه و کلام شیعه، قلب پاک شرط قبولی عبادت است، نه جایگزین آن؛ از این رو ، سلوک عرفانی تنها در چارچوب شریعت معتبر است و بدون التزام به احکام، راهی به کمال شمرده نمی‌شود.

سوم آنکه این دیدگاه که «عارف هیچ عقیده‌ای را باطل نمی‌داند و همه چیز را دوست دارد» با اصل «تولّی و تبرّی» ناسازگار است که از ارکان مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام به شمار می‌رود. قرآن مؤمنان را چنین توصیف می‌کند: «أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ»؛[۸] بر کافران سرسخت و در میان خودشان با یکدیگر مهربانند؛ یعنی محبت و برائت هر دو در جای خود معنا دارد. محبت به همه موجودات از آن جهت که مخلوق خدا هستند، امری پسندیده است، اما محبت به عقیده باطل یا بی‌تفاوتی نسبت به آن، از منظر قرآن پذیرفته نیست.

چهارم آنکه هدف «مظهر کمال مطلق شدن» اگر به معنای فانی شدن عبد در ربوبیت یا نفی مرز خالق و مخلوق تفسیر شود، با توحید قرآنی تعارض دارد؛ زیرا قرآن با صراحت بر تمایز عبد و رب تأکید می‌کند: «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ»؛[۹] هیچ چیزی مانند او نیست و انسان هرگز به مرتبه الوهیت نمی‌رسد، بلکه کمال او در عبودیت است: «وَأَنِ اعْبُدُونِی هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِیمٌ»؛[۱۰] و مرا بپرستید که این راهی است مستقیم. در نگاه دین، عالی‌ترین مقام انسان «عبودیت» است؛ چنان‌که درباره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در شب معراج تعبیر «عَبْدِهِ»[۱۱] به کار رفته است.

در نتیجه، گرچه در این بیان عناصری مثبت مانند تأکید بر محبت الهی، پاکی دل و توجه به باطن دیده می‌شود، اما تعمیم حقانیت به همه مذاهب، کنار نهادن شریعت، نفی مرز حق و باطل و تفسیر نادرست از کمال انسانی، با مبانی قرآن و تعالیم اهل‌بیت علیهم‌السلام سازگار نیست و از منظر کلام و فقه شیعه قابل پذیرش نخواهد بود. اگر سلوک عرفانی در چارچوب شریعت و با حفظ مرز توحید، نبوت، امامت و احکام الهی باشد، مورد تأیید است؛ وگرنه به انحراف از صراط مستقیم می‌انجامد.

[۱] محمداسماعیل عبداللهی، تصوف فرقه‌ای، ص ۲۴۵ و ۲۴۶٫

[۲] رعد، آیه ۱۶٫

[۳] یونس، آیه ۳۲٫

[۴] آل عمران، آیه ۱۹٫

[۵] آل عمران، آیه ۸۵٫

[۶] بقره، آیه ۱۴۴٫

[۷] آل عمران، آیه ۹۷٫

[۸] فتح، آیه ۲۹٫

[۹] شوری، آیه ۱۱٫

[۱۰] یس، آیه ۶۱٫

[۱۱] اسراء، آیه ۱٫

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33710