تقریرات/ درس خارج/ مباحث فقهی

14 فوریه, 2024

کد مطلب : 31595

درس خارج فقه حضرت آیت الله کمیلی خراسانی

مباحث فقهی-صید و ذباحه- جلسه سیزدهم

ادامه مبحث شرایط ذباحه

بسم الله الرحمن الرحیم

دانلود صوت بیانات حضرت آیت الله کمیلی خراسانی در مبحث فقهی صید و ذباحه (جلسه سیزدهم)

مدّت زمان ۲۵:۲۰ دقیقه

تاریخ:۱۴۰۲/۰۸/۱۳

مکان: قم- مرکز فقهی ائمه اطهار (علیهم السلام)

21.1MB- دانلود

تقریرات خارج فقه-صید و ذباحه- جلسه سیزدهم- ۱۴۰۲/۰۸/۱۳

موضوع: کتاب الصید و الذباحه / ادامه مبحث شرائط الذباحه

خلاصه جلسه قبل: در جلسه قبل طایفه چهارم روایاتی بیان شد که دال بر شرط تسمیه هنگام ذبح بود. هم‌چنین گفتیم در صورت نسیان، تدارک تسمیه لازم است.

۳٫ استقبال

از این جلسه به شرط استقبال در ذبیحه می‌پردازیم.از جمله شرایطی که در حلیت ذبیحه عنوان شده، استقبال ذبیحه به سمت قبله است. دلیل عمده‌ی این شرط، روایات‌ می‌باشد.

اجماع

البته از سوی فقهای بزرگی ادعای اجماع در این مسئله شده است که نظرات آنان را بیان می‌کنیم.

محقق نراقی(ره) در مستندالشیعه می‌گوید:

«من شرائط الذبح و النحر: استقبال القبله،إجماعا محکیّا مستفیضا، و محقّقا، و هو الحجّه فیه».[۱]

صاحب جواهرالکلام این‌چنین می‌گوید:

«الأول أن یستقبل بها القبله مع الإمکان بلا خلاف أجده فیه بل الإجماع بقسمیه علیه، بل المحکی منهما مستفیض کالنصوص».[۲]

شهیدثانی(ره) در مسالک مطلب را این‌گونه بیان نموده است:

«أجمع الأصحاب على اشتراط استقبال القبله فی الذبح و النحر، و أنه لو أخلّ به عامدا حرمت، و لو کان ناسیا لم تحرم».[۳]

فیض‌کاشانی(ره) در مفاتیح چنین گفته‌اند:

«یشترط فیها استقبال القبله بمذبحه أو منحره، بالسنه و الإجماع».[۴]

لکن این اجماعی که بزرگان از فقها گفته‌اند مستند به مدارک روایی بوده و مدرکی است و در نتیجه بایستی به همان روایات پرداخته شود.

روایات

شیخ حرّعاملی بابی را در وسائل‌الشیعه تحت عنوان «باب اشتراط استقبال القبله بالذبیحه مع‌الامکان فلاتحل بدونه إلا أن یکون جاهلاً أو ناسیاً» منعقد کرده و در آن احادیثی که برخی از آن‌ها از نظر سند و دلالت تامّ هستند، نقل نموده است.

روایت: روایت محمد بن مسلم از امام باقر(ع)

این روایت را محمد بن مسلم از امام باقر(ع)نقل می‌کند:

«عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَیْنَهَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا‌جَعْفَرٍ (ع) عَنْ رَجُلٍ ذَبَحَ ذَبِیحَهً فَجَهِلَ أَنْ یُوَجِّهَهَا إِلَى الْقِبْلَهِ قَالَ کُلْ مِنْهَا … وَ قَالَ(ع) إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَذْبَحَ فَاسْتَقْبِلْ بِذَبِیحَتِکَ الْقِبْلَهَ».^[۵]

ترجمه‌ی روایت:

محمد بن مسلم گوید:از امام باقر (ع) سؤال کردم از مردی که ذبیحه‌ای را قربانی کرده و نسبت به جهت قبله جاهل است. حضرت(ع) فرمودند: از آن بخور. سپس امام(ع) فرمودند: اگر خواستی ذبح کنی، حیوان را به سمت قبله برگردان.

روایت: روایت دوم محمد بن مسلم از امام باقر(ع)

این روایت را محمد بن مسلم از امام باقر(ع) نقل می‌کند:

«مُحَمَّدُ بْنُ یَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الذَّبِیحَهِ فَقَالَ- اسْتَقْبِلْ بِذَبِیحَتِکَ الْقِبْلَهَ».^[۶]

ترجمه‌ی روایت:

از امام صادق (ع) در مورد ذبیحه سوال کردند، حضرت فرمود: ذبیحه خود را به سمت قبله ذبح کن.

تکلیفی یا وضعی بودن وجوب استقبال

محقق نراقی(ره) بر این باور است که مدلول روایات باب استقبال‌القبله، دلالت بر وجوب تکلیفی آن دارند. لذا ترک آن هرچند گناه و حرام است، ولی موجب حرمت ذبیحه نمی‌گردد.

مرحوم نراقی در این مورد می‌نویسد:

«و الأمر فی تلک الأخبار محمول على الوجوب الشرطی، و جعلوا الاستقبال شرطا للحلّیه و هو إجماعی، و الإجماع علیه أیضا مصرّح به فی کلامهم، و هو الدلیل علیه، و إلّا فإثباته من الأخبار مشکل، لأنّ المتبادر من الأمر الوجوب الشرعی، و هو غیر مستلزم للحرمه مع ترک المأمور به».[۷]

ترجمه‌ی متن مرحوم نراقی:

«در کلام فقها، به اجماع نیز تصریح شده و همین اجماع، دلیل بر شرط استقبال است؛ زیرا اثبات شرط استقبال قبله از اخبار، مشکل است؛ چون متبادر از امر به وجوب استقبال قبله، وجوب شرعی است و ترک امر شرعی، سبب حرمت ذبیحه نمی‌شود.»

این سخن از جهاتی نادرست است؛ از جمله:

اولاً: ظهور عرفی امر در چنین مواردی، ارشاد به حکم وضعی؛ یعنی شرطیت و جزئیت است نه حکم تکلیفی مستقل؛ زیرا پرسش و پاسخ در این موارد، از حلال و حرام بودن ذبیحه است. در نتیجه امر و نهی نیز ارشاد به حرمت و حلیت ذبیحه خواهد بود.

ثانیاً: برخی از قرائن موجود در روایات نیز خلاف مدعای ایشان را ثابت می‌نماید؛ همانند پاسخ امام به حلال بودن و جواز خوردن ذبیحه، که خود قرینه‌ای است برای بیان وجوب وضعی استقبال که نتیجه‌اش حلیت ذبیحه است، نه وجوب تکلیفی.

روبه قبله بودن ذابح

آیا شرط استقبال شامل ذبیحه و ذابح است یا آن‌که صرفاً مختص ذبیحه بوده و نسبت به ذابح لابشرط است؟ مشهور فقها بر این باورند که شرط استقبال، ویژه‌ی ذبیحه است و ذابح لازم نیست روبه قبله باشد و برخی از آنان تصریح نموده‌اند که استقبال قبله‌ ذابح، ضرورتی ندارد.

صاحب جواهر(ره) می‌نویسد:

«و کیف کان فالمنساق مما سمعته من النصوص المعتضده بالفتوى‌الاستقبال بمقادیم الذبیحه التی منها مذبحها دون الذابح معها».[۸]

ترجمه‌ی متن مرحوم صاحب جواهر:

«متبادر از نصوصی که ملاحظه گردید و با فتاوای فقها نیز تقویت می‌شود، این است که استقبال قبله، مختص مقادیم (اندام جلویی) ذبیحه است که از جمله آن‌ها مذبح (محل ذبح) است، نه استقبال قبله‌ی ذابح.»

صاحب ریاض(ره) در این مسئله احتیاط کرده و قائل به استقبال ذابح است:

«و أما استقبال الذابح فمحتمل و منه یظهر قوه احتمال اعتبار استقبال الذابح أیضا مضافا إلى أنه المتبادر من العباره و الروایه الأخیره حیث وقع فیهما بالباء التعدیه إلا أن عدم الاعتبار هنا محتمل للتردد فی التبادر باحتمال إفاده التعدیه بالباء هنا المعنى المستفاد من التعدیه بالهمزه کما فی قوله سبحانه «ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ» أی أذهبه مع أن إطلاق الخبرین الأولین ربما دل على کفایه کون الذبیحه للقبله مستقبله لکن الدلاله بعد لعلها لا یخلو عن شوب مناقشه سیما بعد ورود الإطلاق مورد الغلبه و هی استقبال الذابح لها بلا شبهه و کیف کان فالاحتیاط باستقباله لعله لازم البته»؛[۹]

و صلی اللّه علی محمد و آله الطاهرین

[۱]. نراقی، مستندالشیعه، ج۱۵، ص۴۰۹٫

[۲]. نجفی، جواهرالکلام، ج۳۶، ص۱۱۰٫

[۳]. شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۱۱، ص۴۷۶٫

[۴]. فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ج۲، ص۱۹۹٫

[۵]. شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۲۶۶٫

[۶]. شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج‌۲۴، ص۱۵٫

[۷]. نراقی، مستندالشیعه، ج۱۵،ص۴۱۰٫

[۸]. نجفی، جواهر الکلام، ج۳۶، ص۱۱۲ – ۱۱۱٫

[۹] . طباطبایی، ریاض المسائل، ج۲،ص۲۷۳٫