درس خارج فقه حضرت آیت الله کمیلی خراسانی

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌هشتم

دیدگاه فقهای اهل سنت

مباحث فقهی-سقط جنین- جلسه بیست‌و‌هشتم- ۱۴۰۲/۰۲/۳۰

موضوع: دیدگاه فقهای اهل سنت

دیدگاه اول: حکم به حرمت

برخی فقهای اهل سنت، سقط حمل پس از نفخ روح -حتی با وجود تهدید زندگی مادر-را حرام می‌دانند. آن‌ها جایز نمی‌دانند که حرمت انسان زنده از میان برود، هرچند اضطرار زیادی در کار باشد و منتهی به مرگ مادر شود. در این صورت، سقط حمل و کشتن جنین زنده به خاطر نجات جان مادر جایز نیست.^[۱]

دو دلیل برای نظریه اقامه شده است:

دلیل اول: مضطر نمی‌تواند شخص دیگری را برای نجات جان خویش بکشد؛ زیرا او نیز مانند خودش جان دارد. پس جایز نیست برای زنده ماندن خودش دیگری را از بین ببرد.^[۲]

دلیل دوم: سقط جنین پس از نفخ روح، قتل شمرده می‌شود و قتل از گناهان کبیره است؛ حال آن‌که اگر جنین به واسطۀ مرگ مادرش بمیرد، این مرگ از طرف خداست. پس اقدام به سقط جایز نیست.^[۳]

حنفی‌ها نیز پس از نفخ روح به طور مطلق، سقط را حرام می‌دانند^[۴]؛ توضیح آن‌که حنفی‌ها سقط جنین مرده در بطن مادر را جایز می‌دانند اما اگر جنین زنده باشد در هیچ صورتی سقط را جایز نمی‌دانند و دلایل این حکم بدین صورت آورده‌اند: مرگ مادر، امری موهوم است و جنین پس از نفخ روح، انسان زنده محسوب می‌شود. بنابراین کشتن شخص زنده برای امر موهوم جایز نیست. در این‌جا به اتفاق فقها، ارزش حیات آن دو یکی است و تفاوتی بین آن دو نیست؛ از این رو، نمی‌توان حکم به جواز قتل یک انسان، به منظور حفاظت از جان شخص دیگری را داد.^[۵]

مستندات فقهی

پس از نفخ روح، حتی اگر بقای جنین منجر به مرگ مادر شود، سقط آن به سبب ادلۀ ذیل حرام است:

۱٫ عموم نهی از قتل نفس در آیات قرآن

مانند آیه: (و لا تقتلوا النفس التی حرم الله الا بالحق)^[۶]و هرگز نفس محترمی که خدا قتلش را حرام کرده، مکشید مگر آنکه به حق، مستحق قتل شود.

وجه دلالت آیه: جنین پس از نفخ روح، دارای نفس محترم است، پس قربانی کردن آن برای نجات کسی که در عصمت و حرمت با او مساوی است، جایز نیست.^[۷]

و نیز آیۀ (و اذا الموؤده سئلت بأیّ ذنب قتلت)^[۸]، «المووده» در این آیه، به دخترانی اشاره دارد که زنده دفن می‌شوند و پدرانشان در روز قیامت به خاطر زنده به گور کردن آن‌ها بازخواست می‌گردند.

وجه دلالت آیه: این بازخواست، شامل جنین سقط شدۀ پس از نفخ روح نیز می‌شود؛ زیرا سقط جنین نیز همانند زنده به گور کردن است و از نظر شرع، عقوبت بر قتل جنین واجب است.^[۹]

۲٫ عموم نهی از قتل نفس در سنت

در سنت برای سقط جنینی که به مرحله نفخ روح رسیده باشد، دیه تعیین شده است، زیرا به صورت انسان کامل درآمده است. خدای متعال برای جنین حقی در نظر گرفته است و هیچ کس حق ندارد بخششی را که خداوند به او کرده، از وی بگیرد.^[۱۰]

دیدگاه دوم: حکم به جواز و وجوب

عده‌ای از فقها، سقط حمل به منظور نجات جان مادر از خطر را جایز می دانند. بعضی دیگر، به وجوب سقط در برخی مواقع حکم داده‌اند. فقهای معاصر اهل سنت، مانند پزشکان معتقدند هنگامی که جنین خطری برای جان مادر داشته باشد، سقط آن جایز است؛ زیرا مادر اصل و جنین فرع است^[۱۱] برخی فقها جنین را پس از نفخ روح مانند انسان و سقط آن را مانند قتل می‌دانند، مگر در موردی که جان مادر در خطر باشد^[۱۲]. مجلس مجمع‌الفقه‌الاسلامی نیز سقط جنین پس از نفخ روح را فقط در صورتی که حیات مادر در خطر باشد، جایز می‌داند^[۱۳]. قراضاوی نیز زمانی که وجود جنین برای مادر ضرر داشته باشد و ضرورت سقط ثابت شده باشد و توهم نباشد، این عمل را جایز می‌داند.^[۱۴]

و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین

[۱] . ابن قدامه، عبدالرحمن حنبلی، الشرح الکبیر علی متن المقنع، ج۷،ص۶۴۵٫

[۲] .همان، ج۸،ص۶۰۱-۶۰۲٫

[۳] .غانم، ابراهیم، احکام الجنین فی الفقه الاسلامی، ص۱۵۸٫

[۴] .الموسوعه الفقهیه الکویتیه ،ج۲،ص۵۷٫

[۵] .عبدالفتاح لبنه، مصطفی، جریمه اجهاض الحوامل، ص۳۷۱-۳۷۵٫

[۶] .اسراء(۱۷)،آیه۳۳٫

[۷] . غانم، ابراهیم، احکام الجنین فی الفقه الاسلامی، ص۱۵۸٫

[۸] .تکویر(۸۱)،آیه۸-۹٫

[۹] .حمیش، عبدالحق، قضایا فقهیه معاصره، ص۲۰۰٫

[۱۰] .همان، ص۲۰۰٫

[۱۱] .شومان، عباس، اجهاض الحمل و ما یترتب علیه من احکام فی الشریعه الاسلامیه، ص۴۹٫