مطالبی پیرامون تصوف باطله و عرفان های نوظهور

فهم اشتباه از توکل

فهم اشتباه از توکل

احمد بن خضرویه بلخی می‌گوید: یک بار برای رفتن به حج، با توکل راهی بیابان شدم. کمی که رفتم، خار مغیلانی در پایم فرو رفت و شکست. آن را بیرون نیاوردم و با خود گفتم اگر آن را بیرون بیاورم، توکل از بین می‌رود. به راه ادامه دادم و پایم ورم کرد، اما باز هم خار را بیرون نیاوردم. با لنگیدن خود را به مکه رساندم، حج را انجام دادم و سپس بازگشتم. در تمام مسیر، از پایم چرک و خون بیرون می‌آمد و در رنج شدید بودم. مردم وقتی این حال مرا دیدند، خار را از پایم بیرون آوردند.[۱] از عبدالله بن مبارک نیز درباره توکل سوال شد، و گفت: «اگر توانى که کار خود به خداى- تعالى- بازگذارى، بهتر از آن که به حیله و تدبیر مشغول شوى»[۲]

در اینجا توکل به گونه‌ای فهم شده که انسان باید از هرگونه اقدام عقلانی و طبیعی برای رفع مشکل خودداری کند؛ به همین دلیل است که احمد بن خضرویه از بیرون آوردن خار از پای خود پرهیز می‌کند، چون گمان می‌برد این کار با توکل ناسازگار است. این رفتار را می‌توان نمونه‌ای از «توکلِ افراطی» یا «توکلِ نادرست» دانست که با معنای حقیقی توکل سازگار نیست؛ یعنی جایی که مرز میان توکل و ترک عقلانیت و مسئولیت مخدوش شده است. چنین برداشتی، اگر به صورت یک الگوی دینی پذیرفته شود، می‌تواند به نوعی تقدیرگرایی و انفعال بینجامد و انسان را از تلاش، درمان، تدبیر و اصلاح بازدارد؛ در حالی که در آموزه‌های اصیل دینی این معنا مذموم دانسته شده است و توکل واقعی همواره در کنار تلاش، تدبیر و اقدام قرار گرفته است.

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: « وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ»؛[۳] و برای انسان جز آنچه تلاش کرده [هیچ نصیب و بهره ای] نیست. این آیه به روشنی بر اقدام و تلاش و تدبیر تاکید می‌کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز در روایتی می‌فرماید: «مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَى کَلَّهُ عَلَى اَلنَّاسِ»؛[۴] ملعون است کسی که بار زندگی خود را بر دوش دیگر بیاندازد. همچنین در سیره زندگی ائمه اطهار علیهم السلام و اولیای الهی تلاش برای امور زندگی دنیا و معیشت به وفور دیده می‌شود؛ بنابراین توکل در معنای صحیح خود، نه ترک اسباب و ابزارهای طبیعی، بلکه اعتماد قلبی به خدا همراه با بهره‌گیری از اسباب مشروع و عقلانی است. در منطق دین، انسان مأمور است که در حد توان خود تدبیر کند و از امکانات موجود بهره ببرد، اما نتیجه را به خدا واگذارد. بنابراین، بیرون آوردن خار از پا نه تنها منافاتی با توکل ندارد، بلکه خود مصداق عمل به وظیفه و استفاده از اسباب طبیعی است؛ در حالی که اعتماد به خدا در دل باقی می‌ماند.

[۱] عطار نیشابوری، تذکره الاولیاء، ج۱، ص ۲۹۰٫

[۲] عطار نیشابوری، تذکره الاولیاء، ج۱، ص ۳۳۴٫

[۳] نجم، آیه ۳۹٫

[۴] کلینی، الکافی، ج۴، ص ۱۲٫

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33702