بند ۵- علوم قرآن

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

وَ بهِ نَسْتعِین‌ وَ صَلَّی اللهُ عَلی مُحمَّدٍ وَ آلهِ الطّاهِرینَ

مطلب پنجم: علوم قرآن

متن کتاب :

 

۵- علوم قرآن

ابوطالب مکی (م ۳۶۸ هـ ق) در کتاب خود قوت القلوب، گفته است: «اقل علومی که در قرآن ذکر شده ۲۴۸۰۰ علم است، چون که هر آیه علوم چهارگانه ظاهر، باطن، حد و مطلعی دارد.»

و در قول دیگر گفته شده است که قرآن مشتمل است بر ۷۷۲۰۰ علم، چون که برای هر کلمه علمی است و هر علمی دارای صفتی است. پس هر کلمه اقتضای صفتی دارد و هر صفتی باعث افعال حسنه و چیزهای دگر براساس معانی آن می باشد. فسبحان الله الفتاح العلیم.[۱۱]

 

 

شرح مطلب :

 

 

ابوطالب مکی[۱] در کتاب خود قوت القلوب، می‌گوید اقل علومی که در قرآن ذکر شده ۲۴۸۰۰ علم است، و دلیل آن را هم این‌طور ذکر می‌کند که هر آیه از قرآن دارای علوم چهارگانه مبتنی بر ظاهر، باطن، حد و مطلع است. این مطلب نشان می‌دهد که قرآن کریم دارای دانش‌ها و علوم بسیار فراوانی است. یکی از علماء بزرگ نجف که از مفسرین قرآن بود، برای یک آیه از قرآن ۳۰ جلسه تشکیل داد، به این نحو که هر روز معنای جدیدی از همان یک آیه برای شاگردان بیان می کرد.

مثلا خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

در معنای ظاهری این آیه خداوند بعد از این که یکی از ویژگی‌های ماه رمضان را نزول قرآن است بیان می‌دارد، می‌فرماید: هرکس از شما این ماه را مشاهده کرد، فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ یعنی با چشم هلال ماه رمضان را رویت کرد، باید روزه بگیرد؛

پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) هم در روایتی می‌فرمایند:

البته در این خصوص بین فقها و مجتهدین اختلاف است که آیا ماه باید فقط بدون چشم مسلح رؤیت شود یا رؤیت با چشم مسلح هم صحیح است. به هرحال در این نمونه از آیه، معنای ظاهری بیان شد؛ اما از سوی دیگر می‌توان معنای باطنی هم برای عبارات این آیه قائل شد، مثلا «شَهِدَ» را شهود عرفانی معنا کرد یا «فَلْیَصُمْهُ» را معنای عرفانی کرد.

یکی دیگر از وجوه علمی قرآن که ابوطالب مکی بیان کرده، «حد» است؛ یعنی هر آیه یک حد و حدودی دارد که یک مسلمان باید در چارچوب آن عمل کند. مثلا وقتی می‌فرماید «فَلْیَصُمْهُ» این «صم» یعنی روزه یک حدّی دارد، این که مبداء روز از چه زمانی است و منتهای آن کدام است حکم شرعی آیه است که شیعه معتقد است باید برای تفسیر حکم شرعی آیات قرآن به روایات و احادیث اهل بیت (علیهم السلام) رجوع کرد.

مثلا در مورد آیه مربوط به وضو:

اى کسانى که ایمان آورده‏اید چون به (عزم) نماز برخیزید، صورت و دستهایتان را تا آرنج بشویید و سر و پاهاى خودتان را تا برآمدگى پیشین (هر دو پا) مسح کنید.

تفاسیر شیعه و سنی با هم متفاوت است؛ اهل سنت این آیه را بر اساس برداشت‌های خود تفسیر می‌کند، در حالی که شیعیان تفسیر این آیه و حدود وکیفیت وضو را مبتنی بر دستورات ائمه معصومین(علیهم السلام) می‌دانند، چرا که حضرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند:

لذا شیعه طبق فرموده پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) مبنی بر جداناپذیری قرآن و عترت از هم، برای تفسیر قرآن و شناخت حد و حدود احکام شرعی آیات به نظرات و دستورات عترت پیامبر(علیهم السلام) رجوع می‌کند.

اما ابوطالب مکی وجه چهارمی هم برای علوم قرآنی قائل است و آن «مطلع» است؛ مطلع یعنی این که ببینیم آیه از کجا شروع شده و درباره چه موضوعی است، چون برای فهم و معنای دقیق نمی‌توانیم وسط یا آخر آیه را بگیریم و از مطلع آن غافل شویم، باید در مطلع آیه نیز دقت و تامل کنیم.

او با توجه به این ۴ بُعدی که از علوم چهارگانه برای آیات قرآن بیان می‌کند و ضرب آن در تعداد کل آیات قرآن،  حداقل علومی که در قرآن ذکر شده را ۲۴۸۰۰  علم می‌داند.

وی در قول دیگری از علما می‌گوید قرآن مشتمل بر ۷۷۲۰۰ علم است، چون برای هر کلمه علمی است و هر علمی دارای صفتی است. پس هرکلمه اقتضای صفتی دارد و هر صفتی باعث افعال حسنه و چیزهای دیگر بر اساس معانی آن می باشد.

مثلا امیر المؤمنین حضرت امام علی (علیه السلام) درباره آیه شریفه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ» می‌فرمایند:

لَوأشاء لأوقرت أربَعینَ بَعیراً مِن شَرحِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ[۶]

اگر بخواهم، چهل بار شتر در شرح و تفسیر بسم الله الرّحمن الرّحیم می نویسم.

این چه علومی است که حضرت می‌فرمایند اگر بخواهند درباره فقط همین یک آیه از قرآن بنویسند، چهل بار شتر در شرح و تفسیر  آن خواهد شد! لذا کلام معصوم(علیه السلام) اشاره به این دارد که بی‌نهایت علوم از قرآن وجود دارد که جز حضرات معصومین (علیهم السلام) کسی قادر به تفسیر و توضیح آن نیست.

خداوند در قرآن مجید می‌فرماید:

وَمَا أُوتِیتُم مِّن الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِیلًا[۷]

و جز اندکی از دانش به شما داده نشده است.

یعنی ای انسان فکر نکن که اگر چیزی از علوم یاد گرفتی دیگر تمام شده است. فکر نکن رفتی حوزه یا دانشگاه و علمی یاد گرفتی دیگر علامه دهر شده ای! نه، چرا که جز اندکی از دانش به تو داده نشده است.

علم اولین و آخرین و آسمان‌ها و زمین و همه آفرینش در قرآن است، لذا سالک باید قدر قرآن را بیشتر از بقیه بداند و همان‌طور که در آیات و روایات تاکید شده است نسبت به تلاوت و تفکر در آن اهتمام بورزد.

خداوند در قرآن کریم درباره مومنان و تلاوت قرآن می‌فرماید:

الَّذِینَ آتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ أُوْلَـئِکَ یُؤْمِنُونَ[۸]

کسانی که به آنان کتاب آسمانی دادیم، در حالی که آن را به درستی و خوبی تلاوت کنند، هم اینان هستند که به آن ایمان دارند

یا در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

إِنَّمَا المُؤمِنونَ الَّذینَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَت قُلوبُهُم وَإِذا تُلِیَت عَلَیهِم آیاتُهُ زادَتهُم إیمانًا وَعَلىٰ رَبِّهِم یَتَوَکَّلونَ[۹]

مؤمنان، (تنها) کسانی هستند که هرگاه نام خدا برده شود، دلهاشان ترسان می‌گردد؛ و هنگامی که آیات او بر آن‌ها خوانده می‌شود، ایمانشان افزونتر می‌گردد؛ و تنها بر پروردگارشان توکل دارند.

در روایات بسیاری از حضرات معصومین(علیهم السلام) به تلاوت قرآن تاکید شده است؛ پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند:

مَن اَرادَ عِلمَ الاَوَّلینَ وَالآخَرینَ، فَلیُثَوِّرِ القُرآنَ[۱۰]

هر که علم اولین و آخرین را می خواهد، باید آن را در قرآن بجوید.

بنابراین همان‌طور که در دستورات سلوکی بارها اشاره کردیم، این‌جا هم توصیه ما به همه سالکین راه خدا این است که همت خود را صرف تلاوت قرآن و تفکر و تدبر در آیات آن نمایند. همیشه روزی حداقل پنجاه آیه با تفکر خوانده شود و در ماه مبارک رمضان حداقل روزی یک جزء تلاوت شود.

 

وصلی الله علی محمد و آله الطاهرین

 


۱- محمد بن علی بن عطیه زاهد و عارف قرن چهارم ه.ق در اصل از مردم جبل ایران بود و چون در مکه پرورش یافته بود به «مکی» معروف شد. روش ابوطالب مکی در تصوف مبتنی بر مجاهدت و ریاضت نفس و زهد و ترک و تجرد بود. او جوع و سهر و صمت و خلوت را اساس سلوک می‌دانست. (برگرفته از روزنامه ایران، چهارشنبه ۱۰آذر ۱۳۸۹؛ سال شانزدهم، شماره ۴۶۶۳)

 

 

۲- سوره بقره؛ فرازی از آیه ۱۸۵

 

 

۳- جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۱۲

 

 

۴- سوره مائه؛ فرازی از آیه ۶

 

 

۵- در بسیاری از کتاب‌های شیعی و سنی به این حدیث اشاره شده‌است؛ مثلا صحیح ترمذی، ج ۵، ص ۶۶۳-۶۶۲، به نقل از بیش از ۳۰ نفر از اصحاب.

 

 

۶-  القطره؛ ص ۱۴۸

 

 

۷- سوره اسراء؛ فرازی از آیه ۸۵

 

 

۸- سوره بقره؛ فرازی از آیه ۱۲۱

 

 

۹- سوره انفال؛ آیه ۲

 

 

۱۰- کنزالعمال؛ ج۱، ص ۵۴۸

۱۱ – کنزالجوهر السیال: در حدیث رسول اکرم ص آمده که «قرآن سفره پربار الهی است تا آنجا که می توانید از علوم آن بیاموزید» نقل از الغرر و الدرر سیدمرتضی.

 

 

 

 

 

 

 

 

شرح آیه ۵۳ سوره فصلت

  سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ  زودا که آیات خود را...

تاریخ انتشار: چهارشنبه، ۱۳۹۶/۰۴/۲۱

علوم قرآن

ابوطالب مکی (م ۳۶۸ هـ ق) در کتاب خود قوت القلوب، گفته است: «اقل علومی که در قرآن ذکر شده ۲۴۸۰۰ علم است، چون که...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۶/۰۳/۰۶

شرح مطلب نهم با عنوان قبض و بسط

بیانات آیت‌الله کمیلی خراسانی در شرح مطلب نهم کتاب المطالب السلوکیه با عنوان قبض و بسط متن درس: هر سالکی در مدت سلوک خود دائماً...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۴/۰۶/۱۴

شرح مطلب هشتم با عنوان حالات سالکین

بیانات آیت‌الله کمیلی خراسانی در شرح مطلب هشتم کتاب المطالب السلوکیه با عنوان حالات سالکین متن درس: سالکین از نظر ضعف و قوّت سه دسته‌اند:...

تاریخ انتشار: جمعه، ۱۳۹۴/۰۶/۱۳

شرح مطلب هفتم با عنوان مراعات حقوق دیگران

مراعات حقوق دیگران متن درس: سالک در شئونات، امور و روابط دو طرفه‌ی روزانه‌اش با مردم که در زندگی فردی و اجتماعی او وجود دارد،...

تاریخ انتشار: پنج شنبه، ۱۳۹۴/۰۶/۱۲

بند ۷۲- بهتر از دارایی دنیا

بسم الله الرحمن الرحیم و الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین شرح بند ۷۲ از نیمه دوم کتاب المطالب السلوکیه...

تاریخ انتشار: چهارشنبه، ۱۳۹۳/۱۲/۱۳

بند ۳۰ـ دو نیروی متضاد در قلب

بسم الله الرّحمن الرّحیم و به نستعین، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمّد و آله الطاهرین بند سی‌ام- فصل دوم از کتاب شریف...

تاریخ انتشار: یکشنبه، ۱۳۹۲/۰۹/۱۰

بند ۲۸ـ خیر مؤمن

بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین و صلّی الله علی محمد و آله ااطاهرین بند بیست و هشتم؛ فصل دوم از کتاب شریف المطالب...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۲/۰۶/۳۰

بند ۲۷ـ ویژگی‌های سگ

بسم الله الرّحمن الرّحیم و به نستعین و صلی الله علی محمّد و آله الطاهرین بند بیست و هفتم- فصل دوم- از کتاب شریف المطالب...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۲/۰۶/۲۵

بند ۲۶ـ فروتنی اشیاء

بسم الله الرّحمن الرّحیم و به نستعین و صلی الله علی محمّد و آله‌الطاهرین Â بند بیست و ششم – فصل دوم- کتاب شریف المطالب...

تاریخ انتشار: پنج شنبه، ۱۳۹۲/۰۶/۱۴

اطلاع‌رسانی در خصوص برگزاری مراسم شب شهادت حضرت رقیه«سلام الله علیها»
به حول و قوه الهی مراسم شب شهادت حضرت امام رقیه «سلام الله علیها» با سخنرانی حضرت آیت الله کمیلی خراسانی «حفظه الله» در مسجد...
اطلاع رسانی در خصوص مجالس عزاداری دهه اول محرم 1442 ه.ق
این مراسم هر شب به صورت لایو (زنده) بعد از نماز مغرب و عشا از طریق صفحه رسمی مرکز تحقیقاتی توحید در اینستاگرام به آدرس...
اطلاع‌رسانی در خصوص برگزاری مراسم روز شهادت حضرت امام رضا «علیه‌السلام»
به اطلاع می‌رساند به حول و قوه الهی مراسم روز شهادت حضرت امام رضا «علیه‌السلام» با سخنرانی فقیه عارف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی «...
نشست منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی
به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌الله کمیلی نشست علمی «منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی» با حضور حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی، رئیس...
سخنرانی آیت الله کمیلی خراسانی به مناسبت ارتحال شیخ محمد صادق کمیلی
بسم الله الرحمن الرحیم روح ملکوتی حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی «رضوان الله تعالی علیه» اخوی بزرگوار حضرت آیت الله کمیلی...
دفع ویروس کرونا
بسم الله الرحمن الرحیم حضرت آیت الله کمیلی خراسانی روز پنج‌شنبه مورخ ۲۹ اسفندماه ۱۳۹۸ ( مصادف با ۲۴ رجب ۱۴۴۱ ه.ق.) جهت دفع بیماری...
اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم
بسم الله الرحمن الرحیم اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم به اطلاع می‌رساند مراسم جشن میلاد بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا «سلام...
پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی
  پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی بسم اللّه الرحمن الرحیم   تحقق حکومت الهی و اهتزاز...
آغاز سفر تبلیغی حضرت آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس
بسم الله الرحمن الرحیم آغاز سفر تبلیغی آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس آیت‌الله کمیلی خراسانی روز یک‌شنبه مورخ ۲۰ بهمن‌ماه ۱۳۹۸، برای انجام...