شرح مطلب هفتم با عنوان مراعات حقوق دیگران

مراعات حقوق دیگران

متن درس:
سالک در شئونات، امور و روابط دو طرفه‌ی روزانه‌اش با مردم که در زندگی فردی و اجتماعی او وجود دارد، بسیار با حق‌النّاس برخورد می‌کند. این مربوط به زن، بچه، پدر، مادر، همسایگان، دوستان، نزدیکان و تمام افراد دور و نزدیک است.

پس بر سالک واجب است که حق هر صاحب حقّی را ادا کند و در آن حقوق اجحاف نکند. و راه عدل را نسبت به دیگران در پیش بگیرد. چرا که سبب سستی و بی‌حالی در سیروسلوک همین اجحاف است و سالک نمی‌داند که از کجاست.

فلذا سالک ناچار است که به طور کلی از آزار دیگران و کوتاهی در حق ایشان – ولو به قدر ناچیز- پرهیز نماید و لازم است که ظاهر و باطن را با هم وفق دهد و به مقدار بندانگشتی از شرع مقدس تجاوز نکند، چرا که در این صورت از چشم خدا خواهد افتاد و خودش نیز نخواهد فهمید، مگر بعد از گذشت تمام فرصت‌ها.

شرح درس:

عدم رعایت حقوق، عامل غفلت و از دست رفتن حالات معنوی

گاهی اوقات در این سیر روحی مشاهده می‌شود که یک سستی، بی‌حالی، فراموشی و غفلتی عارض می‌شود، در حالی که ما همان سالک با جدّ و جهد بودیم. پس چرا این عارضه پیش می‌آید؟ به خاطر این که ما مراقب اعمال و رفتارمان نبودیم. اگر مراقبه را تشدید می‌کردیم و اگر به حق‌الناس توجه خاصی داشتیم این‌گونه نمی‌شد.

ما سه نوع حق داریم:

۱. حق نفس، ۲. حق‌ّ الله؛ ۳. حق جامعه، حق مردم یا حق ما سِوی‌الله.

اما حقی که انسان نسبت به خودش دارد و در مرتبه‌ی اول است، قرآن می‌‌فرماید:
«و ما ظلمناهم و لکن کانوا انفسهم یظلمون» (۱). ظلم به نفس بدترین ظلم است.

لزوم توجه به نفس و خودمان

این اعضا و این ساختمان بدن که خدا برای ما آفریده، همه به صورت امانت در دست‌ ماست. باید از چشم، گوش، دست، ظاهر و باطن، در همان راهی که خودش می‌خواهد، در همان راه مستقیم و صحیح استفاده کرد و اگر از آن وظایفی که به عهده ما است نسبت به این بدن و نفس و اعضا و ظاهر و باطن کوتاه بیاییم، در واقع به خودمان ظلم کرده‌ایم. پس این یک نوع حق است که رعایتش خیلی‌ خیلی واجب است.

کسانی هستند که از خودشان غافل می‌شوند و دل‌سوزی در حق دیگران می‌کنند. یعنی اگر انسان مقایسه کند می‌بینید این دل‌سوزی که برای خودش باید بکند با آن دل‌سوزی که در حق دیگران می‌کند، بسیار کم است. مدام دوست دارد دیگری را نصیحت کند، راهنمایی کند و ارشاد کند، دیگری را امر به معروف کند، مدام می‌رود سراغ اجتماع‌ که فاسد شده، مثل مبلغین حرفه‌ای مدام می‌خواهد تبلیغ کند، منبر برود، کتاب بنویسد و مردم را رو‌به‌راه کند.

وقتی تمام فکر و حواسش می‌رود به مردم، دیگر کی می‌خواهد به خودش برسد؟ کی می‌خواهد درباره خودش تدبیر کند؟

می‌بینیم که محرم و صفر و رمضان می‌آید، ایام فاطمیه می‌آید، همه‌اش در فکر این هستیم که کجا جلسه تبلیغی تشکیل بدهیم و برویم مردم را تبلیغ کنیم؟ نمی‌خواهم بگویم این‌ها خوب نیست، همه این‌ها لازم و واجب است؛ ولی قبل از این‌ها آیا به جای این همه وعظ و ارشاد درباره دیگران، خودمان را ساخته‌ایم؟ چه قدر برای خودمان تبلیغ کرده‌ایم؟

لذا در این دل‌سوزی‌ها انسان باید قدری فکر کند چه قدر درباره‌ی دیگران دل‌مان می‌سوزد که برای خودمان نمی‌سوزد. لااقل یک معادله‌ای را انجام دهیم ببینیم به همین مقداری که دل‌مان برای جامعه و دیگران می‌سوزد همان مقدار برای خودمان هم دل‌مان می‌سوزد؟ کجای راه هستیم؟ چه قدر پیشرفت داشته‌ایم؟ لذا این جهت خیلی واجب است که در درجه اول حق نفس را انسان ادا کند.

بیان امام سجاد علیه السلام درباره توجه به حقوق مختلف

رساله‌‌ی حقوق امام‌سجاد علیه‌السلام را بخوانید ببینید درباره‌ی حق چشم و گوش و دست و پا و بهداشت و حفظ این بدن چه قدر مطلب بیان کرده است. کسی که به بدون هیچ حسابی شروع می‌کند به ریاضت، تصور می‌کند کار خوبی می‌کند، به خودش رنج و زحمت می‌دهد. از یک طرف کم‌خوابی، از یک طرف کم‌خوری،‌ همین‌طور به خودش شکنجه و عذاب وارد می‌کند و کم می‌گذارد برای خودش اشتباه می‌کند.

مخصوصاً جوانی که با شهوت درگیر است و می‌خواهد از شهوت بیرون آید، فکر می‌کند اگر فوق طاقت بدن مشقت و ریاضت کشید راه صحیح را می‌رود؟، چشم را ضعیف می‌کند، بدن را ضعیف می‌کند، خودش را به مرض و بیماری می‌اندازد، این افراد کسانی هستند که استاد ندارند، یا اگر استاد هم به او بگوید، به خودت کمی باید ارفاق کنی، گوش نمی‌دهد.

هر مستحبی که به واجب ضرر بزند حرام است

ما روایت داریم اگر بنا باشد مستحبات ضرر بزند به واجبات؛ آن مستحب اصلاً دیگر مشروعیت ندارد.(۲) مثل این که شخص بخواهد روزه‌ی زیاد بگیرد که از کارهای واجبش بماند. یا در حوزه باید درسش را جدی بخواند، ولی سراغ اعمال عبادی مستحب می‌رود و از کار اصلی‌اش عقب می‌‌ماند.

این‌جا است که افراط و تفریط‌ها سالک را به جایی نمی‌رساند. مخصوصاً آن سالکی که استاد دارد و زیر نظر استادش کار می‌کند.

لزوم توجه به حقوق الهی

حق دوم حق‌الله است. این‌جا باید بدانید که خدا از ما چه می‌خواهد، و این‌که باید خدا را چگونه عبادت کنیم، به خدا دروغ نگوییم، صادق باشیم، در عبادتمان، در نیاتمان، در رفتارمان در باطنمان، خدایی که از دل ما باخبر است، این‌جا چه قدر باید مراقب باشیم که خدای نکرده در دل ما نیّت‌سوئی که خدا خوشش نیاید وارد نشود؟

بالاترین حق الله تبارک و تعالی مراقبه عظمت و حضور اوست

بالاترین حق‌الله این است که انسان مواظب این عظمت و حضور خدا باشد که همراهش هست و ظاهر و باطنش را می‌بیند. چه قدر مراقبه می‌خواهد که یک وقتی یک عملی، یک‌نظری، یک حرکتی سر نزند که مخالف با رضای او باشد، که اگر این کار صورت بگیرد، این‌جا حق الهی پامال شده، در این زمینه بیشتر هم می‌شود صحبت کرد.

لزوم توجه به حق‌الناس

حق سوم حق الناس است. این مطلب را به خاطر این می‌آوردیم که بعضی‌ها وقتی به این راه می‌آیند فکر می‌کنند دست از همه چیز بکشند، از پدر و مادر دست بکشد، هم‌چنین از وظیفه‌ای که در مقابل زن و بچه دارد، وظیفه‌ای که برای درس‌خواندن و برای کارهای دیگر دارد، فکر می‌کند که اگر آمد سراغ این امور از خدا عقب می‌ماند، از پیشرفت عملی‌اش عقب می‌ماند، در حالی که این یک اشتباه بزرگی است.

پیشرفت معنوی وابسته به ادای حقوق است

وقتی ما می‌توانیم پیشرفت روحی و معنوی داشته باشیم که ببینیم چه قدر درباره‌ی این حقوقی که به گردن ما هست، احساس مسئولیت داریم؟ کجا کم گذاشته‌ایم؟ به چه کسانی اجحاف کرده‌ایم؟ کجا بی‌عدالتی کرده‌ایم، آن‌ها را درست کنیم. نمی‌شود با ظلم به زن و بچه و با ظلم به حقوق دیگران به خدا نزدیک شویم.

لزوم آشنایی سالک با وظایف و ادای حقوق

لذا حق را سالک باید از همه‌ کس بیشتر رعایت کند. مخصوصاً مرحوم استاد تأکید داشتند که کسانی که در این راه وارد می‌شوند اول باید شرح وظایف بخوانند، شرح حقوق بخوانند، ببینند آیا آن حقوقی که به گردن دارند، آن مسئولیت‌ها درست انجام می‌گیرد یا نه.

گفتیم اگر سالک دید در این راه پیشرفت ندارد، باید بداند یک جای کارش می‌لنگد، برگردد از نو محاسبه کند ببیند کدام حقی را ادا نکرده و بی‌عدالتی کرده، آن حق را درست کند. چون اگر درست نکند و چشم‌پوشی کند در راه شیطان پیش رفته، فکر می‌کند یک حالت‌های معنوی خوبی دستش آمده، این‌ها همان تلبیسات شیطانی است.

کوتاهی در شریعت موجب از دست رفتن توفیقات می‌شود

پس ما نمی‌توانیم حتی به اندازه‌ی یک بندانگشت نسبت به شریعت و دستورات شرعی کم بگذاریم. اگر سالک بخواهد از دستورات قرآنی و شریعت کم بگذارد، به همان مقدار توفیق او از دست رفته است.

لزوم و اهمیت موافقت ظاهر و باطن
یک نکته‌ دیگر این است که سالک باید سعی کند که ظاهر و باطنش یکی باشد، اگر ظاهر‌نمایی کند و در باطن یک جور دیگر باشد، این جور در نمی‌آید. این نفاق است.

نفاق سالک را زمین می‌زند

نفاق معنی‌اش چیست؟ یعنی دو‌پهلو برخورد کردن، دوگونه برخوردکردن، در باطن یک جور باشد در ظاهر به گونه‌ای دیگر برخورد کند. این‌ هم از چیزهایی است که سالک را به زمین می‌زند. حالا چه همیشه این‌گونه باشد، چه بعضی اوقات، فرقی نمی‌کند.

این است که سالک باید آن جایی که می‌بیند عدالت و صداقت بیرون می‌رود، همان‌جا باید درست کند. نگوید چیزی نیست چون در غیر این صورت باز بعدش یک چیز دیگر پیش می‌آید. این است که همان یک خرده هم که پیش می‌آید، همان‌جا درستش کند و اگر درست نکند کارش بدتر می‌شود و باز حالش دگرگون می‌شود و بعد بر سرش می‌زند که چرا حالم این‌گونه شده.

عدم رعایت حقوق موجب سقوط از راه حق

اگر کسانی در این راه این حقوق را رعایت نکنند، ممکن است که از راه حق سقوط کنند. چون خدا از بنده می‌خواهد که کسی از دستت اذیت نشود، این قدر زنت را اذیت نکنی، کار منزل را بی‌نظم نگذاری، هر قدر که به درس و بحث می‌رسی، به امور خانه هم رسیدگی کنی، چون همسرت کسی غیر از شما ندارد.

لزوم توجه و ادای حقوق خانواده و همسر

قرآن مجید درباره‌ی زنان و مردان این چنین می‌فرماید: عاشِرُوهَنَّ بِالْمَعْرُوفِ؛(۳) با زنان خود به نیکی و خوش‌رفتاری و خوش‌زبانی برخورد کنید.

رسول خدا صلی‌الله علیه و آله فرمودند؛ چون از زن بدخُلقی می‌بینید با عفو و اغماض و گذشت رفتار نمایید و هر کس بر سوء‌خلق زوجه‌ی خود صبر کند خداوند اجر او را همانند اجر حضرت ایوب علیه‌السلام قرار می‌دهد.

هیچ مردی نیست که در خانه به زوجه‌ی خود اعانت و کمک نماید مگر آن‌که از برای او به قدر هر مویی که در بدن دارد عبادت یک‌سال آن هم با شرایطی که ذکر شده محسوب خواهد شد و مردی که در خانه تکبّر نورزد و خدمت به عیال نماید خداوند او را در دیوان شهدا ثبت می‌کند.

این خانم پدر و مادر و دنیا و همه‌ی فامیل را رها کرده آمده پیش شما، شب و روز هم پیش شماست،‌ اگر مرد بخواهد کوتاهی کند، به او اجحاف و ظلم کرده است. بالأخره باید تا آن‌جایی که مقدور و در توانش هست، برنامه‌ی زندگی‌اش را منظم کند. برای درسش برنامه بگذارد، برای جلسه برنامه بگذارد، برای زن و بچه برنامه بگذارد برای ارحامش، فامیلش پدر و مادرش… برای هر کدام برنامه‌ای معین کند نه این که هر طور شد، شد. زیرا در این صورت از چشم خدا می‌افتد. وقتی بیدار می‌شود که دیگر کار از کار گذشته و فرصت‌ها همه از دست رفته و دیگر نمی‌‌تواند کاری بکند. پس تا جوان هستیم، تا اول کار هست، هنوز می‌توانیم جبران کنیم، گذشته را تدارک کنیم و از خدا می‌خواهیم در این راه به ما توفیق عنایت کند.

توصیه مؤکّد به حقوق همسر و امور زناشویی

و در پایان این مطلب اینجانب به شما و برادران و خواهران توصیه مؤکّد در مؤکّد دارم که نسبت به حقوق همسرداری و زناشویی کمال توجه را رعایت نموده و نسبت به همدیگر احترام کامل و رعایت حدود را بنمایید. به ویژه مردان که چون مدیریت و نفقات به دست آن‌ها است باید بیش از خانم‌های خود گذشت و عفو و چشم‌پوشی از عیوب را سرلوحه‌ کار خود قرار بدهند.

صریحاً‌ عرض کنم از این که بعضی از خانم‌های سالک و غیرسالک می‌آیند پیش اینجانب و با گریه از مظلومیت خود شکوه دارند پس از بررسی و تحقیق قلباً بسیار ناراحت می‌شوم که چرا در خانواده‌ای اهل سلوک یک‌ چنین مسائلی پیش می‌آید. و من تأکید دارم هر زوجی قبل از از ازدواج چه زن و مرد آموزش‌های لازم را درباره‌ همسرداری ببیند و کاملاً آگاه و مطلع باشد و چشم‌بسته و بدون اطلاع و آگاهی لازم اقدام به ازدواج نکند و در هفته‌ای یک جلسه زن و شوهر بین خودشان تشکیل داده و اموری که احتمال اختلاف‌نظر هست، در بین خود حل کرده و به تفاهم کامل برسند.


پی‌نوشت‌ها:

۱. سوره النحل، آیه ۱۱۸، ما بر آنان ستم نکردیم بلکه آن‌ها به خود ستم کردند.

۲. نهج‌البلاغه، حکمت ۳۹، لاقربه بالنّوافل إذا أضرَّت بالفرائض؛ عمل مستحب انسان را به خدا نزدیک نمی‌کند اگر به واجب زیان برساند.

۳. سوره نساء، آیه ۱۹.

بند ۵- علوم قرآن

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ وَ بهِ نَسْتعِین‌ وَ صَلَّی اللهُ عَلی مُحمَّدٍ وَ آلهِ الطّاهِرینَ مطلب پنجم: علوم قرآن متن کتاب :   ۵- علوم قرآن ابوطالب...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۴/۲۷

حسد

بسم‌الله الرحمن الرحیم لاحول و لا قوه الا بالله العلی العظیم و صلی‌الله علی محمد و آله الطاهرین         در راه سیر و سلوک گاهی...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۵/۰۶/۰۹

علم

بسم الله الرّحمن الرّحیم لاحول و لا قوه الا بالله العلی العظیم وصلّی الله علی محمد و آله الطاهرین منازل السائرین- بخش ششم (وادی ها)...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۵/۰۶/۰۸

شرح مطلب دهم با عنوان کمال

متن بیانات آیت‌الله کمیلی خراسانی در شرح مطلب دهم کتاب المطالب السلوکیه با عنوان کمال متن درس: اگر سالک در دنیا به کمال رسید، که...

تاریخ انتشار: چهارشنبه، ۱۳۹۵/۰۲/۲۹

وصایت و تربیت شاگرد در سلسله عرفای معرفت النفس

وصایت و تربیت شاگرد در سلسله عرفای معرفت النفس وصایت عرفانی در سلسله عرفای معرفت النفس از مرحوم ملای جولا تا میرزا علی قاضی و...

تاریخ انتشار: پنج شنبه، ۱۳۹۴/۱۲/۱۳

شرح مطلب نهم با عنوان قبض و بسط

بیانات آیت‌الله کمیلی خراسانی در شرح مطلب نهم کتاب المطالب السلوکیه با عنوان قبض و بسط متن درس: هر سالکی در مدت سلوک خود دائماً...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۴/۰۶/۱۴

شرح مطلب هشتم با عنوان حالات سالکین

بیانات آیت‌الله کمیلی خراسانی در شرح مطلب هشتم کتاب المطالب السلوکیه با عنوان حالات سالکین متن درس: سالکین از نظر ضعف و قوّت سه دسته‌اند:...

تاریخ انتشار: جمعه، ۱۳۹۴/۰۶/۱۳

شرح مطلب پنجم / پیدا شدن الهامات ربّانی

پیداشدن الهامات ربّانی متن درس: پس از عبور از مرحله ذکر لفظی به ذکر قلبی، سالک باید مترصد واردات قلبی و منتظر الهامات ربانی از...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۴/۰۶/۱۰

شرح مطلب چهارم / اثر تنهایی، گرسنگی و سکوت

اثر تنهایی، گرسنگی و سکوت متن درس: عادت نفس به خلوت و تنهایی، انس به خداوند و عالم غیب را ثمر می‌نشاند، و تفکر لطیف...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۴/۰۶/۰۹

شرح مطلب سوم با عنوان اندیشیدن در امور کلی عالم

مطلب سوم: اندیشیدن در امور کلی عالم متن عربی: المطلب الثالث: التفکر فی الکلیات: التفکر فی کلیات عالم الطبیعه یشغل السالک عن الانشغال بالجزئیات، فلو...

تاریخ انتشار: یکشنبه، ۱۳۹۴/۰۶/۰۸

نشست منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی
به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌الله کمیلی نشست علمی «منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی» با حضور حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی، رئیس...
سخنرانی آیت الله کمیلی خراسانی به مناسبت ارتحال شیخ محمد صادق کمیلی
بسم الله الرحمن الرحیم روح ملکوتی حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی «رضوان الله تعالی علیه» اخوی بزرگوار حضرت آیت الله کمیلی...
شیخ محمد صادق کمیلی محصل خراسانی به لقای معبود شتافتند.
انا لله و انا الیه راجعون بسمه تعالی با تالم روحی و تسلیم در پیشگاه الهی، به اطلاع دوستان می‌رساند برادر گرانقدر حضرت استاد، حضرت...
دعا جهت سلامتی کامل حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی
متن درخواست آیت الله کمیلی خراسانی برای دعا، جهت سلامتی کامل حاج شیخ محمد صادق کمیلی   هو الشافی برادر اینجانب حجت الاسلام و المسلمین...
دفع ویروس کرونا
بسم الله الرحمن الرحیم حضرت آیت الله کمیلی خراسانی روز پنج‌شنبه مورخ ۲۹ اسفندماه ۱۳۹۸ ( مصادف با ۲۴ رجب ۱۴۴۱ ه.ق.) جهت دفع بیماری...
اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم
بسم الله الرحمن الرحیم اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم به اطلاع می‌رساند مراسم جشن میلاد بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا «سلام...
پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی
  پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی بسم اللّه الرحمن الرحیم   تحقق حکومت الهی و اهتزاز...
آغاز سفر تبلیغی حضرت آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس
بسم الله الرحمن الرحیم آغاز سفر تبلیغی آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس آیت‌الله کمیلی خراسانی روز یک‌شنبه مورخ ۲۰ بهمن‌ماه ۱۳۹۸، برای انجام...
اطلاع‌رسانی در خصوص زمان و مکان برگزاری جلسات دهه دوم فاطمیه
بسم الله الرحمن الرحیم اطلاع‌رسانی در خصوص زمان و مکان برگزاری جلسات دهه دوم فاطمیه ۱۴۴۱ ه.ق به اطلاع همراهان گرامی می‌رساند به حول و...